هوالرئوف

ما نسل بحرانيم انگار، نسل شور و شوق و بيم و اميد و حرمان. از جنگ و تحريم ديده‌ايم تا پاندمی كرونا. اين آخری اما يادمان آورد كه با وجود جمعيت‌مان چقدر می‌توانيم تنها شويم. چقدر همينطور ناگهانی می‌توانيم آدمهای عزيز و ارزشمند زندگی‌مان را از دست بدهيم و سر آخر كه ما چقدر بر خلاف آنچه فكر می‌كنيم برای مرگ خودمان كه هيچ، حتی برای مرگ ديگران نيز اين چنين سخت ناآماده‌ايم.

بيشمار كلمه اغراق‌آميزی است اما قطعاً آدمهای زيادی در زندگی من آمده‌اند و رفته‌اند، به ياد خوش و ناخوش، به تاثير كم و زياد و به ياد مانا و ميرا.

يك روز بهاری سال ۶۶ هم، روحانی خندانی با لبخندی عميق و اشتياق بی‌‌نظیر در معيت معلم بزرگوارم جناب فريپور در مقابل دستگاه اندازه‌گيری شتاب جاذبه‌ای كه من و رامتين سر هم كرده بوديم ايستاد و با اشتياق به پرحرفی‌مان گوش داد و همچنان لبخند زد و رفت….

اما او نرفت و ماند و گمانم يادش هميشه می‌ماند. ما در بی‌خبری سالهای پايانی جنگ و هول و ولای كنكور خيلی حواسمان به بالای سرمان نبود اما با آمدن و ماندن او انگار كه چيزی تغيير كرد. تابستان سال ۶۷ فهميديم كه بايد جل و پلاسمان را جمع كنيم از مدرسه تنگ و ترش خيابان استخر به مدرسه دنگال و بی سر و ته چهارراه لشگر برويم. جايی نزديك ميدان قزوين كه گويا برای بيمارستان روانی روزبه ساخته بودند و دكتر به لطايف الحيلی كه بعدها دانستيم چون عصای موسی به زير بغل دارد، گرفته و مارا از تنگنای آن مدرسه كوچك رهانيده بود. دو سالی بعد دوباره ديديمش در مثلا مراسم فارغ التحصيلی از دبيرستان با الواحی كه حتی نشان چاپی سازمان بر خود نداشت اما لبخند گرم و آغوش پدرانه دكتر حكايت روزگاری نو داشت اگر چه گنگ و مبهم و احاطه شده با هاله‌ای محو اما روشن.

نقطه عطف من و دكتر اما آن بعدازظهر ميانه سال تحصيلی ۱۳۷۰-۱۳۷۱ بود كه مديريت وقت راهنمايی علامه حلی تهران در همان مدرسه خاطره‌انگيز خيابان استخر به پاس عملكرد ستاد آموزشی‌ای كه ما به عنوان اولين جمعيت منسجم فارغ التحصيلي پس از انقلاب در همان مدرسه راه انداخته بوديم و خوش درخشيده بود، رياست سازمان ملی استعداد درخشان را دعوت كرده بود به تحسين و تشويق ما. آن روز مقامی كه بر حسب مقامات رسمی همنشين رييس جمهور و امين رهبر بود، ساده و بی پيرايه در دفتر مدرسه روبرويمان نشست چای خورد و به حرف تك‌تكمان گوش داد جواب صريح و سياستمدارانه داد و چون همه سالهای بعدش عبايش را جمع كرد، عينكش را بالا داد و از ته دل و به گرمی به رويمان خنديد.

همه بيست و نه سال بعدش تا به امروز، به خصوص ده پانزده سال اول، چنان از خاطرات زيبا و شيرين و مانا از جناب مستطاب دكتر اژه‌اي يا همان دكتر خودمان مشحون است كه براستی نه انتخابش كار آسانی است و نه تخليص و فشرده كردنش در ۳۰۰۰ كلمه ناقابل ميسر. كه خود مثنوی است از خاطرات پدری دلسوز، معلمی فداكار و مديری به غايت دانشمند و فرزانه.

كارسوق اگرچه برساخته و پرداخته آرش ابوترابی بود اما برپايی آن همه كارسوق‌های متنوع در اقصی نقاط كشور، كه كمترين فايده‌اش كشف بسيار استعداد‌های نهفته و در شرف زوال بود، هنوز هم از شجاعت و زهره هيچ مديری بر نمی آيد الا دل دريايی دكتر جواد اژه‌ای و جگرآوری بی مانندش. كسی كه بر پايه دانش بی‌بديل و دل درياييش ما را بيش از خودمان باور داشت. باوری چون پدر راسخ و چون يك روانشناس تيزهوش استوار و بی‌خلل.

هم او بود كه ساختمان قائم مقام را بر پا داشت، يكی از جوانترين ما را به معاونت خدمات ماشينی سازمان بر گزيد و طبقه‌ای به ظاهر برای دفتر به او داد، اما درباطن مأمنی فراهم كرد برای فعاليت‌هاي مختلف فارغ‌التحصيلی كه از بركاتش جريده مباركه روايت بود به روايتگری قلم دُرفشان فارغ‌الحتصيلان و دانش‌آموزان سازمان. روايتی كه اگر چه به نام پيوستی بود بر مجله استعدادهای درخشان اما براستی هويتی مستقل بود در سالهای كوتاه عمر با بركتش.

ما به هر بهانه‌ای سفيران مهربانی پدر بوديم برای تمام مدارس سمپاد سراسر كشور. به بهانه كارسوقی، نصب آزمايشگاه زبانی، شب شعری و سميناری به جای جای اين سرزمين سركشيديم و راويت‌گر مهربانی پدر شديم. اما هربار حيرت زده شديم كه او را پيش از ما از كوچك و بزرگ مي‌شناسند و همانقدر دوستش دارند كه ما.

روز تابستانی‌ای را به ياد می‌آورم كه در خانه پس از ساعتها تفكر در ذهن خام و بی‌تجربه خويش به اين نتيجه رسيدم كه دكتر در فلان مسئله و انتخاب فلان مدير به اشتباه عمل می‌كند و من بايد اين به پنداشت خودم اشتباهش را به او در اسرع وقت يادآور شوم. پس با دفترش تماسی گرفتم و با سينه ستبر و دماغ پر نخوت جوانی به درب خيابان پاستور رفتم، كاری كه حالا نه كه در مخيله‌ام هم نمی‌گنجد جرأتش را هم در خود نميبينم. به آسانی به دفترش راهنمايی شدم. نيم ساعتی به گستاخی جوانی بی پروا لاينقطع حرف زدم و رطب و يابس بافتم. اما او خنديد و با صبر و حوصله برايم توضيح داد و متقاعدم كرد و چنان خوددارانه و صبورانه كه كمتر پدري يارايش را دارد. سر آخر هم به نمايندگی از خود من بيست و چند ساله را به مراسمی در جوار حرم ثامن الحجج(ع) فرستاد.

يک روز بهاری، يك بغل بن كتاب به من و بزرگواری از پايوران سمپاد داد و گفت برويد نمايشگاه كتاب و  هر كتابی صلاح ديديد بخريد و كتابخانه سازمان را راه بياندازيد و ديگر پاپی‌مان نشد تا روزی كه برای بازديد كتابهای چيده شده آمد و تحسينمان كرد و البته به چاشنی شوخی و مطايبه اصفهانی معهودش و تحمل بی‌انتهاي شنيدن پاسخش از زيان گستاخ فارغ‌التحصيلانی چون ما كه امنيت حضورش زبانمان را گشاده بود و اعتماد به نفسمان را بارور ساخته بود.

روز ديگری به دادخواهی ظلمی كه خيال می‌كردم از يكی از اركان سازمان بر من شده سراسيمه و آشفته پشت در كلاسش در دانشكده روانشناسی دانشگاه تهران ايستادم. به مجرد خروج از ديدن چهره برافروخته‌ام متعجب شد دست بر پشتم گذاشت، گلايه‌ام را شنيد. درهم شد چيزی نگفت و روانه‌ام كرد. چند روز بعد به يك مراسم رسمی سازمان دعوت شدم، دكتر با رويی گشاده و احترام زايدالوصف، لدی الورود مرا تا پايان مراسم در كنار خويش جای داد و به اندك بهانه‌ای نظرم را جويای می‌شد و در حضور همه معاونت‌هايش مرا بی‌اندازه تكريم می‌نمود. در حاشيه مراسم هم فرد خاطی مرا به گوشه‌ای كشيد و اظهار پشيمانی و ندامت فراوان كرد و عذر تقصير خواست. و من مبهوت كه دكتر در آن سالهای سخت نيمه دوم دهه هفتاد و در هنگامه هزار دشواری صعب، به دادخواهی من برخواسته و كرامت انسانيم را چنين پاس داشته است.

چند سال پيش به جهت جراحی اورژانسی كارش به بيمارستان كشيد و من در معيت يار دل‌آگاه و فرزانه از رفقای سمپادی به عيادتش شتافتيم. از بد حادثه همان روز پدر بزرگوارش به جوار رحمت حق شتافته بود و ما همان بيرونِ در ماوقع را از زبان فرزند بزرگوارش شنيديم. اما دكتر اژه‌ای دوست‌داشتنی نيم ساعت تمام ماتمش را پنهان كرد و با وجود دريايی از درد روح و تن، به رويی گشاده و لبانی خندان پذيرايمان شد و چون به خداحافظی از در بيرون شديم صدايی گريه بلند و ناله دلسوزش در فقدان پدر را از پشت در شنيديم. آن روز دانستم كه آقای دكتر مارا بيش از آنچه تصور می‌كرديم دوست دارد.

اينها فقط و فقط گوشه‌ای از بزرگواری كسی است كه نه تنها به فرمايش استاد بزرگوارم جناب آقای فريپور رياست و سرپرستی سازمان را بهترين و مهم ترين شغل دنيا می‌دانست، بلكه فارغ‌التحصيلان و دانش‌آموزان سمپاد را چون پدری دلسوز و عمويی مهربان دوست داشت و در بردابرد سخت‌ترين لحظات و گرداب دهشتناك‌ترين شرايط، چون چشمش به ديدار يكی از فارغ‌التحصيلان آشنا می‌شد گل رخسارش چون باغ بهشت می‌شكفت كه دست كم برای دقايقی غم از ياد می‌برد. حتی اگر غصه‌اش چنان بزرگ بود كه از ياد بردنی نبود، به پاس مهربانی خالصانه‌اش برای مدتی به كناری می‌نهاد و دست پدرانه‌اش را بر سرمان می‌كشيد.

دكتر اژه‌ای فقيد جمع فارغ‌التحصيل را نه تنها عاشقانه و دلسوزانه دوست می‌داشت بلكه به تك‌تك ما حتی آنان كه نمی‌شناخت باور داشت و جمع دانش‌آموزان و فارغ‌التحصيلان سمپاد را نه كه سرمايه ملی بلكه ثروت معنوی و مادی جامعه بشری می‌دانست و هم از اين رو زياده‌روی و اغراق نخواهد بود كه او را فردی با تاثير‌گذاری جهانی بدانيم. شاهد اين مدعا خيل ستارگان درخشان سپهر دانش و معرفت بشری است كه از دامان پر مهر سمپاد و رياست فقيدش جناب دكتر اژه‌ای باليده‌اند و به آسمان دانش پر گشوده‌اند. كسانی چون پرفسور مريم ميرزاخانی فقيد، پرفسور علی حاجی‌ميری، دكتر علی رجايی، پرفسور كيارش بازرگان، دكتر مهدی عسگری، ‌دكتر ايمان افتخاری و….

اينان اگرچه بر پايه استعداد خداداد و تلاش خستگی‌ناپذير خود بدين جايگاه رفيع دست يافته‌اند اما اگر نبود حمايت‌های پدرانه جناب دكتر اژه‌ای و بستر مناسب ايجاد شده در مدارس سازمان تحت مديريت داهيانه ايشان، اين مسير نيل به اين مرتبه برايشان بسيار دشوارتر و صعب‌تر می‌گرديد، آنقدر كه شايد براي برخی ديگر اساساً مقدور و ميسر نمي‌بود.

نَک بیش از چهل روز است دكتر اژه‌ای مهربان در ميان ما نيست و من هنوز اين حسرت را بر دل دارم كه چرا امسال كه كرونا مجال ديدار نوروزی را از ما گرفت، تماس تلفنی را هم نيز به اميد واهی پايان يافتن زودهنگام پاندمی از دست دادم و ناگهان خبر بيماريش را شنيدم و اندكی زمانی بعد… و الی رفيق العلاء.

اجل اما عهد خلاف‌ناپذير و وعده معهود ماست. مارا گريزی از وانهادن جسم و ديدار معبودمان نيست. اما خوشا به حال آنان كه توشه راهی چون دكتر اژه‌ای فقيد دارند. ره توشه‌ای از سهم شادمانی هزاران پدر و مادری كه فرزندِ هوشمند باليده‌شان را ديده‌اند و لذت برده‌اند و سهمی از شفای بی‌شمار بيمار كه به مدد ذهن درخشان پزشكان فارغ‌التحصيل سمپاد و ثمره تحقيقاتشان در طول تاريخ بهبود خواهند يافت و زندگی‌هايی كه به مدد دانش دانش‌پژوهان فارغ‌التحصیل بهتر و روشن تر از ديروز جريان خواهد داشت.

 من اما وقتی مادر از دست دادم پيش خود خيال مي‌كردم به محض ورود به جهان باقی سراغ مادر را خواهم گرفت. هنوز بر همان عقيده استوارم اما با اين تفاوت كه در جهان ديگر نيز سخت بدنبال صاحب آن نگاه دلسوزانه و لبخند مشفقانه هم خواهم گشت. كاش پيدايش كنم در آن صحرای محشر.

حالا بیش از چهل روز است كه جملگی يتيميم. هم از آن رو كه «دکتر» پدر همه ما بود.

سعديا مرد نكونام نميرد هرگز….. هرگز….. هرگز

به نام خدا ، اولین مربی انسانها

۱-  حدود  ۳۵ سال است که مرحوم استاد دکتر جواد اژه‌ای رامی‌شناسم و آشنایی با ایشان را نعمت، و جزو خوشبختی‌های خود می‌دانم. آنچه که در این سال‌ها به عنوان یک دانشجو و بعدها به عنوان همکار در ذهن من من شکل گرفته تصویری از یک معلم کامل است که  واجد یک شخصیت همه جانبه و رشد یافته و دارای خصایص و ویژگی‌های مثبت فراوانی دیده است. جمع خوبی ها در دکتر اژه‌ای باعث شده بود  که از وی یک شخصیت کاریزماتیک به ذهن ها متبادر گردد.

۲-  دکتر اژه‌ای متدین، مهربان،  انسانی خلاق، با سواد، عالم تعلیم وتربیت،  دنیا دیده، به روز، مبادی آداب، پرنشاط، پژوهشگر، اهل سلوک ومعرفت، و برای دانشجویان و دانش‌آموزان، به عنوان یک تکیه‌گاه و پدر معنوی و علمی بود.

۳-  به زعم اینجانب، آنچه که از ایشان یک شخصیت دارای جذبه ساخته بود، علاوه بر ویژگی‌های فخرآور؛ نگاه و رفتار دگرخواهی و کوشش گسترده و عمیق وی برای اعتلای علمی وفرهنگی ایران اسلامی بود. ایشان همواره نشان می‌داد قبل از آنکه دغدغه خویش و امورات علمی ِشخصیِ خودش را داشته باشد دغدغه دیگران را دارد و برای رساندن آنها به درجات رفیع علمی و تربیتی همانند یک پدر بلکه فراتر از آن ازهیچ کوششی فروگذار نبود. دکتر اژه‌ای قبل از آنکه به خودش تعلق داشته باشد، غم دیگران را در دل داشت.

۴-  دل نگرانی‌های دکتر از جنس  پی جویی‌های همه جانبه ایشان از حال و وضع دانشجویان، دانش‌آموزان، نظام تعلیم و تربیت؛ و نگاه او به سوی پرورش انسان‌هایی بود در تراز انسان متعهد و متخصصِ مسلمان. به همین دلیل بیشترین وقت آقای دکتر اژه‌ای صرف مسائل آموزشی، پژوهشی، تربیتی و پرورشی نه درسطح فردی، بلکه درگستره بزرگ ایران اسلامی و رسیدن به تمدن نوین اسلامی بود.

۵-  اینکه یک استاد قبل از آنکه بخواهد برای شخص خود اندوخته‌ای داشته باشد و به قولی رزومه خود را پربار و تزیین کند، به ارتقا و اعتلای دانش‌آموزان و دانشجویان و همچنین اعتلای وطن و تحقق آرمان‌های ایرانی اسلامی بیندیشند و در آن سطح، به طور بنیادین و گسترده و ثابت قدم حرکت کند و موجد فعالیت‌ها و حرکت‌های زنده و پویا باشد؛ در کمتر استادی دیده می شود. این گونه حرکت در گستره علمی وفرهنگی تنها درسایه وجود انگیزه‌های جهادی میسر نمی‌شود.

۶-  من آقای دکتر اژه‌ای را یک عالم روانشناسِ جامعه‌نگر می‌دانم. روانشناس جامعه‌نگر نمی‌تواند توانش و استعداد خود را برای حل مسایل کلان جامعه و ایجاد مسیر برای حرکتهای بعدی به خدمت نگیرد. در نظر وی، اندیشه‌ورزی و اقدام‌های اساسی برای جامعه اولویت دارد. ایشان معتقد بود که هدف کسب علم صرفا تجمیع اطلاعات ومهارتها در ذهن خود نیست، بلکه هدف پروراندن و آماده کردن  ذهنها برای حل مسایل جامعه مسلمین است.

۷-  نکته دیگر آنکه دکتر اژه‌ای دارای آرمان، افق و چشم‌انداز در زمینه مسائل آموزشی تربیتی و روان شناختی بود. اینکه یک انسان واجد آینده‌نگری و چشم‌انداز باشد نشان می‌دهد که حرکت اجتماعی، فرهنگی و علمی خود را بر اساس اعتلا و ارتقای جامعه وتحقق اهداف بزرگ قرار داده است. به همین دلیل چنین انسانهایی که به دوردست و به جامعه تراز می‌اندیشند و علاوه برآن، حرکت هم می‌کنند، برای رسیدن به چشم‌انداز، صبوری کرده و رنج‌های متفاوت را تحمل می کنند. به همین دلیل صبوری و دوراندیشی ایشان در تاسیس و توسعه سمپاد با هدف شناسایی و پرورش دانش آموزان مستعد و خوش ذهن و ظهورشخصیت‌هایی کارآمد، خوش فکر، متخصص و متدین نتیجه می‌دهد و سال به سال هم، افزون وپربرکت می‌شود.

۸-  عنوانی که رهبر معظم انقلاب اسلامی درباره ایشان فرمودند واقعاً برازنده دکتر اژه‌ای است. حضرت ایشان در پیام خود دکتر اژه‌ای را به عنوان مجاهد خاموش نامیدند و از وی به بزرگی و دارای یادگارهای ارزشمند یاد کردند. او مجاهد بود چون تمام زندگی فردی و اجتماعی خود را برای تحقق ارمانهای اصیل انقلاب و کشور، بدون کمترین احساس یأس و خستگی سپری نمود؛ و  خاموش بود، به آن جهت که جهد خود را با خدای خویش معامله کرده و نیازی به تظاهر و حاشیه‌های مرسوم نمی‌دید، بلکه به این زخارف و تبرج‌ها اصلا فکر نمی‌کرد. این واژه در جهان‌بینی الهی و توحیدی قابل معنا می‌شود ولذا وقتی از مجاهد بودن ایشان یاد می‌شود، بیانِ آن است که حرکت دکتراژه‌ای درجهت تعالی ارزشهای دینی و گستره جامعه‌سازی الهی بوده است.

۹-  دکتر اژه‌ای به زعم همه دوستان و همکارانی که با ایشان محشور و مأنوس بودند یک تکیه‌گاه و پدر معنوی و انگیزه‌ساز مطرح بوده‌اند. خاطرم هست که در اولین دوره همایش چهره‌های ماندگار درسال ۱۳۸۰ کاری را شروع کرده بودم که نیاز شدیدی به انگیزه و تداوم داشت. نگران بودم و ازاینکه این جشنواره بزرگ علمی کشور به خوبی برگزار می‌شود، دلهره داشتم. همیشه دراین شرایط، کسانی پیدا می‌شوندکه دست انسان را می‌گیرند و همراه می‌شوند تا تو احساس تنهایی نکنی و به مسیر خود ادامه دهی. این انسانها تکیه‌گاه‌های بزرگی هستند که به آدمی شجاعت می‌دهند و توکل به خدا را دردل آدمی برپا و زنده می‌کنند. اولین کسی که به من و تیم همراه قوت قلب جانانه بخشید و مارا در برگزاری چنین مراسمی تشویق کرد دکتر اژه‌ای مهربان بود. یادم است شبی که برای اجرای مراسم به سالن همایش‌های صدا و سیما رفتم، آقای دکتر اژه‌ای در مجلس نشسته بودند. تعجب کردم و به خود گفتم من که قرار است مدیریت  این مراسم را داشته باشم، در زمان مقرر به سالن آمده‌ام اما ایشان زودتر از من، خود را رسانده بود که بگوید کار خود را با قوت ادامه بده، این حرکت یک نهضت فرهنگ‌سازی برای تکریم دانشمندان و بزرگان علمی کشور در زمان حیاتشان است. حضور ایشان و تذکرهای بجا او چنان قوت قلبی داد که حظّ آن هنوز احساس می‌شود.  در سال‌های بعد نیز جناب استاد در برگزاری همایش‌های چهره‌های ماندگار بود، همراه بودند؛ بدون هیچ توقعی. این یک نمونه درکنار دهها نمونه دیگر از شخصیت استوار و انگیزه‌ساز ایشان بود. همه دوستان ودانشجویان دکتر اژه‌ای اذعان دارند که هر جا در میدان‌های علمی، آموزشی و پرورشی نیاز به تقویت بود، اولین کسی که برای دادن روحیه و انگیزه در میدان حاضر می‌شد جناب دکتر اژه‌ای بود. این ویژگی بود که امروز نمی‌دانیم چگونه نبود دکتر اژه‌ای را جبران کنیم.

۱۰-  ثمرات کارهای ملی دکتراژه‌ای به دلیل خلوص نیت و سلوک معنوی ایشان ماناست و تردید نداریم روز به روز به حرکت کاروان علم وفرهنگ به سوی چشم‌اندازهای انقلاب، شتاب می دهد.  به تعبیر رهبری عزیزمان یادگارهای علمی و فرهنگی دکتر اژه‌ای سالها و سالها می‌ماند و نسل‌های بعدی نیز از جهد علمی و مبنایی ایشان بهره مند خواهند شد.

     نداشتن شخصیتی چون حجت الاسلام والمسلمین دکتر جواد اژه‌ای واقعا در این شرایط سخت است و نمی‌توان خلاء ایشان را جبران نمود. از خداوند بزرگ مسألت دارم که روح آن معلم بزرگ و پدر مهربان را در جوار روح بزرگ شهید بهشتی و برادر شهیدش و نیز اولیا خدا قرین و محشور گرداند.

 به نام او

 در اختتامیه مسابقات قرآن کرمان استاد زنده‌یادمان جناب دکتر اژه‌ای (رضوان الله تعالی علیه) مقرر فرموده بودند به نمایندگی از سرپرستان دفاتر و مدیران محترم سمپاد از همکاران عزیز و کلیه مجاهده‌گران بی‌ریای برگزاری باشکوه در کرمان سپاسگزاری نمایم. پس از انجام وظیفه‌ای که امر فرموده بودند، عرایضم را با ابیاتی از حیدربابای استاد شهریار خطاب به جناب ایشان به پایان بردم و حلالیت طلبیدم که به نوعی با حال و روز سازمان متناسب بود.

 

حیدر بابا ز کوی تو راهم کج اوفتاد

آوخ شتاب عمر به وصلت امان نداد

من بی خبر ز طالع این گلرخان شاد

غافل بدم ز پیچ و خم راه زندگی

ز آوارگی و مرگ و جدایی و راندگی

 

حیدربابا درخت توشد سبز و سربلند

لیک آن همه جوان تو شد پیر و دردمند

گشتند بره‌های فربه تو لاغر و نژند

خورشید رفت و سایه بگسترد در جهان

چشمان گرگ‌ها بدرخشید آن زمان

 

حیدر بابا سر تو همیشه بلند باد

از باغ و چشمه دامن تو فره مند باد

از بعد ما وجود تو دور از گزند باد

دنیا قضا و قدر و مرگ و میر شد

این زال کی ز کشتن فرزند سیر شد

 

بر حق مردم است جوانمرد را نظر

جای فسوس نیست که عمر است درگذر

نامرد مرد عمر به سر می‌برد مگر

در مهر و در وفا به خدا جاودانه‌ایم

مارا حلال کن که غریب آشیانه‌ایم

ما را حلال کن که غریب آشیانه‌ایم…

 

 عارفانه‌ترین و دلنشین‌ترین فرازهای مسابقات قران که کلیه جان‌ها درد آشنا و عاشق، شیفته‌اش بودند و برای آن لحظه‌شماری می‌کردند فرمایشات ارزشمند و ارائه رهنمودهای پدرانه آقای دکتر در اختتامیه بود.

 آن سال هم با توجه به اینکه کوردلان شب‌پرست گستاخ‌تر از پیش با تبر جهل خویش درصدد تیشه زدن به ریشه و ارکان سازمان بودند، قلب نازنین‌شان بدجوری به درد آمده بود و در آن شب عزیز و نورانی وقتی پشت تریبون تشریف آوردند فرمودند قصد نداشتم زیاد خسته‌تان کنم ولی صحبتهای قنبری(شعر حلالیت‌طلبی) اذیتم کرد…

 و چه دردمند و مشفقانه از نگرانی‌ها و دلواپسی‌هایشان در مورد فرزندان سازمان و ایران و مراکز سمپاد، از جنس همان دلنوشته و رنج‌نامه‌هایی که در پیام خداحافظی‌شان در سال ۸۷ به تفصیل نوشته‌اند سخن گفتند.

 دریغ و درد که آن عزیز جان و مجاهد مخلص و شهید خاموش به تعبیر شکوهمند رهبری محترم، چون استاد و مراد فرزانه خویش زنده‌یاد شهید مظلوم آیت‌الله دکتر بهشتی بزرگ که امام انقلاب(ره) یک ملتش خواند، به راست‌قامتان جاودانه‌ی تاریخ پیوست و ما را بر خوان فراق خویش برای همیشه‌ی عمر به خون جگر مهمان ساخت. در زیر بار این غم سنگین و درسکوتی غمبار با شکوه و دعاهای‌مان، برای آن استاد بی‌بدیل غفران واسعه الهی و برای خانواده جلیل‌القدرشان و همه داغدیدگان صبر و اجر مسئلت می‌نماییم.

هو العلیم

 

از منظر روانشناسی رشد و تحوّل و از نگاه آموزه‌های قرآنی، شخصيت انسانهای رشديافته به مثابه شجره‌ی طيبه‌ای است که يک تناسب و توازن زيبا در ريشه، تنه و شاخه‌ها و شکوفه‌های آن مشهود می‌گردد. به سخن ديگر، تعالی و شکوفايی شخصيت انسان‌های رشديافته در گرو تعادل، توازن، هماهنگی و يکپارچگی همه‌ی شاخه‌های وجود بوده و همه‌ی جلوه‌های نيکوی منش انسان در حيات فردی، خانوادگی، اجتماعی، فرهنگی و حرفه‌ای دربستری از ارزش‌های اخلاقی و معنوی پدیدار می‌گردد.

همين است که از جمله ويژگی‌های شخصيتی انسان‌های هوشمند و خلاق‌پرور، در کنار مطلوب‌اندیشی و تفکّر واگرا، خصيصه‌هايی همچون بلندنگری، گشاده‌رويی، صبوری، تعاملات مطلوب اجتماعی، انديشه‌ی تلاش‌مداری، نيايش و توکل، وحدت درونی، هماهنگی و رشد همه‌ جانبه‌ی جلوه‌های خوشايند منش دل‌آرام و آرامش‌آفرین ايشان می‌باشد. الحق، استاد فرهیخته، دکتر جواد  اژه‌ای  چنین بودند.

اما، در مقابل، انسانهای خودبين و متکّبر، حسود و بخيل، خودشيفته و خودپرست شخصيت خود را در يک حصار روانی محبوس می‌نمايند و به رغم بزرگ شدن، درخت وجودشان، خود را از جوانه‌ها و شکوفه‌های پرطراوت محروم مي‌نمایند.

اينجانب قریب به چهل سال از نزدیک فرزانه فرهیخته، وارسته متواضع، استاد توانا، روان شناس حاذق، عالم عامل، راحل جنت‌مکان، دکتر جواد اژه‌ای را به نيکی می‌شناختم با آن شفیق بزرگوار  بسيار مأنوس بودم.

در موقعيت‌ها و شرايط متفاوت روانی و اجتماعی، فرهنگی و سياسی با ايشان گفتگو داشتم، هميشه ثبات فکری، صلابت و کرامت شخصيت، آزاداندیشی، دور بودن ازهرگونه  تحزب و وابستگی به جناح های سیاسی، بلندانديشی و اميدآفرينی استاد دکتر اژه‌ای برايم فوق‌العاده ارزشمند بود و به نيکي شاخه‌ها و شکوفه‌های پراعتلای شخصيت متعالی و اثربخش ایشان برایم مشهود بود.

استاد دکتر اژه‌ای، با صبغه‌ي غنی دینی و علمي و فرهنگي و دغدغه‌های ارزشی در هر شرايط و موقعيتي که مسئوليت خاصی را پذيرا می‌شدند، همچون، ریاست سازمان بهزیستی، سازمان پرورش استعدادهای درخشان، نمایندگی رهبری در اتحادیه انجمن اسلامی دانشجویان در اروپا، ریاست دانشکده روان‌شناسی و علوم‌تربیتی و … همواره با انديشه و بصيرت، مطالعه و مشورت، آينده‌نگری و بلندانديشی، با همّت والا و عزم راسخ، صبوری و تلاش پيگير و توکّل به خدا، شايسته‌ترين و بايسته‌ترين تدابير و اقدامات را مبذول می‌نمودند.

دکتر اژه‌ای در جایگاه هر مسئولیتی که قرار می‌گرفتند، با همه وجود سعی می‌نمودند به دور ازفضاهای رسانه‌ای و مصاحبه‌های تبلیغاتی، با آرامش و صلابت، اندیشه و مشورت، متعهدانه در جهت محقق نمودن برنامه‌های حرفه‌ای خود تلاش نمایند. به عنوان‌مثال، هنگامی که ایشان زعامت سازمان پرورش استعدادهای درخشان عهده‌دار بودند، در بعضی از مطبوعات به طور جدی و عمدتا بی‌بهره از مایه‌های علمی، مساله جهش‌های تحصیلی دانش آموزان تیز هوش مطرح شد، بسیاری از مسئولان آموزشی، جمعی از اولیا و مربیان و بالطبع، تعداد قابل‌توجهی از خبرنگاران و روزنامه‌نگاران منتظر اعلام نظر جناب دکتر اژه‌ای و انجام مصاحبه با ایشان بودند، در این مهم، من مفصل با دکتر اژه‌ای عزیز صحبت طولانی داشتم و از حضرت ایشان خواستم، با انجام یک مصاحبه کوتاه دیدگاه‌های علمی خودشان را بیان فرمایند، آقای  دکتر اژه‌ای گفتند: “من مطلقا نمی‌خواهم یک مساله و موضوع علمی به صورت سطحی در روزنامه‌ها مطرح شود و اصلا مایل به انجام مصاحبه‌های مطبوعاتی نیستم!” نهایتا بعد از گفتگوی فراوان فرمودند، من برای روزنامه‌ها چیزی نمی‌نویسم و نامه‌ای هم نمی‌فرستم، حالا که شما پاسخ علمی مباحث روزنامه‌ها لازم می‌دانی خودت بنویس! خلاصه من هم پذیرفتم و با عنایت به اینکه عموما جهش‌های تحصیلی آرامش روانی دانش‌آموزان را مختل می‌نماید و مانع بروز خلاقیت‌های ایشان، به گونه‌ای که بایسته است می‌شود، مقاله مفصلی نوشتم و در روز‌نامه‌های پرتیراژ آن زمان انتشار یافت و بالاخره هیاهوی جهش‌های تحصیلی دانش‌آموزان به گونه‌ای خاتمه یافت. آری، استاد دکتر اژه‌ای همیشه دوست داشتند به دور از فضاهای رسانه‌ای، آرام و خاموش تلاش نمایند. انصافا، در همه حال ،خادم متواضع و عالم عامل بودند.

بدون اغراق، استاد دکتر اژه‌ای علاوه بر فراهم نمودن بستر مطلوب برای پرورش هزاران دانش‌آموز تیزهوش و خلاق‌، در طراحی و برنامه‌ریزی دوره‌های دکتری روان شناسی و تربیت صد‌ها دانش‌آموخته رشته‌های روان‌شناسی در مقاطع ارشد و دکتری نقش کم نظیری داشتند، به گونه‌ای که امروز بالغ بر یکصد استاد روان‌شناسی شاغل در دانشگا‌های مختلف کشور مرهون زحمات مدبرانه و عالمانه آن استاد حکیم می‌باشند.

استاد دل‌آرام و وارسته ما، دکتر اژه‌ای جنت‌مکان‌، در تعاملات گروهی و اجتماعی و در محافل دانشگاهی‌، با شجاعت اخلاقی آنچه را که حق می‌دانستند ضمن تکریم مخاطبان، با صلابت ستودنی بر زبان جاری می‌نمودند.

دکتر اژه‌ای همیشه با وارستگی و ساده‌زیستی، نسبت به هزینه نمودن از کیسه بیت‌المال در هر شرایط و موقعیت فوق‌العاده حساس و مراقب بودند، در سفرهای ضروری برای شرکت در  نشست‌های ادواری اتحادیه انجمن‌های اسلامی دانشجویان اروپا، همیشه به تنهایی و بدون همراه و با بلیط معمولی(اکونمی) می‌رفتند و از هر گونه تشریفات پرهیز می‌کردند. الحق ساده زیست و وارسته بودند.

دکتر اژه‌ای، با قلب سلیم و شخصیت زلال، گشاده‌رویی و صبوری و آرامش، همواره با شاگردان و همکاران خود با مهربانی و کرامت در تعامل بودند، اطاق کار ایشان عموما برای مراجعان باز بود.

راحل جنت‌مکان، دکتر اژه‌ای، همیشه با نگرش مثبت و امید آفرینی، تلاش و توکل، در اندیشه خدمت بودند و نه انگیزه پست و مقام!

 آری، برای ایشان حاکمیت ارزش‌ها اصل بود و نه پاسداری حاکمیت‌ها!

الحق، حيات پربرکت آن راحل شتابان ديار جاودان، انديشمند علمی و فرهنگی، خادم وارسته و فرزانه، اسوه شجاعت و عدالت، تلاش‌مدار متوکّل، متفکّر خلاّق ایران اسلامی از زيباترين مصاديق شجره‌ی طيبّه پرشکوه و پربرکت در بوستان هستی می‌باشد.

آری، استاد دکتر اژه‌ای، با حیات پرعزت، اخلاص ستودنی، کوله‌باری از خدمات صادقانه، آثار پربرکت و ماندگار، با زلالی وجود و آرامش روان، به سوی معبودش شتافت و راحل دیار جاودان شد.

و زهی سعادت، در ۷۲ سالگی، دربقعه‌ی ۷۲ شهید هفتم تیر، در جوار عزیزانش، شهید دکتر بهشتی و برادر شهیدش آرام گرفت. روح پر فتوحش عالی است و متعالی باد.

از خالق مهربان برای آن عالم عامل، وارسته صادق، راحل جنّت مکان، علّو مقام و برای خانواده معظم، عزیزان و ياران باوفایش، سلامت و صبوری و تلاشمداری مسألت دارم.

 

بسمه تعالی

شروع آشنایی من با مرحوم حجت‌الاسلام والمسلمین آقای دکتراژه‌ای به سال۱۳۶۱  باز میگردد، در آن ایام بنا به دعوت شهید والامقام دکتر فیاض‌بخش از مشهد (محل قبلی کارم بعنوان رئیس سازمان ناشنوایان خراسان) به تهران فراخوانده شده بودم و قرار بود که بنا به نظر ایشان در یکی از واحد های ستادی سازمان بهزیستی کشور مشغول به فعالیت شوم، اما متأسفانه حادثه تلخ و ناگوار هفتم تیر موجب شد تا این عزیز به همراه شهید مظلوم آیت‌الله دکتر بهشتی به درجه رفیع شهادت نائل شود. در این زمان و بعد از تشکیل نخستین کابینه مهندس میرحسین موسوی (بعد از حوادث تروریستی سال ۱۳۶۰)، مرحوم آقای دکتر اژه‌ای با رأی مجلس بعنوان وزیر مشاور و رئیس سازمان بهزیستی کشور عهده‌دار این مسئولیت شدند، این آشنایی از آن مقطع شکل گرفت و در ادامه به ارتباط عمیق عاطفی و خانوادگی بدل شد ، بطوریکه شوق معاشرت و همنشینی با ایشان علاوه بر خودم به تک تک اعضای خانواده ام هم گسترش یافت و گاهی اوقات پسرم بیان می‌داشت که چند وقتی است که دکتر اژه‌ای را ندیده‌ایم ، بهتر است هماهنگ کنیم و به دیدار ایشان برویم و گاهی اوقات خودش هم به تنهایی به دیدار ایشان می‌رفت و آن مرحوم نیز به دلیل ارتباط موثر و خوبی که با نسل جوان و دانشجویان داشت، مشاور و راهنمای خوبی برای آنها بود و با روی گشاده پای صحبت و گاهی مواقع نکات انتقادی می‌نشست و با حوصله و با تحلیل شرایط روز جامعه به آن دغدغه‌ها پاسخ می‌داد.

در این فرصت علاقمندم به خاطرات و تجربه همکاری با آن مرحوم به مقاطع مختلفی که در خدمت ایشان بودم اشاره نمایم.

  • سازمان بهزیستی کشور:

برای اداره کل شمال تهران (که عمده واحدهای توانبخشی و حمایتی تهران در آن منطقه بود) به دنبال نیرو بودند که یک روز براساس بررسی میدانی که میان افراد حاضر در ستاد کرده بودند، از من خواستند که با ایشان نشستی داشته باشم. خوب بدیهی بود که ایشان شناختی از قبل نداشتند و  به همین دلیل با دیدگاه روانشناسی و تخصصی خودشان اقدام به ارزیابی بنده کردند . علیرغم خصوصیات خاص مدیریتی که داشتم، فکر می کردم ایشان تمایلی در انتصاب من نداشته باشند، ولی برعکس تصور، زود مرا پذیرفت و برایم جالب بود که علیرغم دقت نظری که در امر مدیریت داشت و دائم مدیران خود را چک می‌کرد، در منطقه‌ای که تقریباً وسعت فعالیتش به اندازه ایران بود، کمتر در حوزه عمل من این روش را پیاده کردند و این بر می‌گشت بر تسلط ایشان در دانش مدیریت و بخصوص رشته تخصصی ایشان در ارزیابی عملکردی مدیران و همین دیدگاه وسیع بود که به بنده و امثال من، جسارت حرکت و تصمیم‌گیری در جهت درست را می‌داد و در نتیجه واقعاً به لحاظ ادای دین و احترام به مدل مدیریتی ایشان، بیشتر اوقات در طول شبانه روز سر کار بودیم و در حال سرکشی و مدیریت میدانی و علیرغم استراحت کم، به هیچ وجه احساس خستگی نمی‌کردیم چون ایشان را همراه خود می‌دیدم و این موضوع منجر به خدمت خالصانه تمامی مدیران آن دوره به همراه خاطرات خوب و به یاد ماندنی در کنار ایشان گردید و همزمان انسجام مدیران و همبستگی و همراهی خانواده‌های آنها در مسیر حرکتی آنها بود. علیرغم جایگاه سازمانی و مدیریتی ایشان ولی حمایت از محرومان و همنشینی و پیگیری مسایل معیشتی و مددکاری مورد نیاز جامعه درسی بود که تحت لوای مدیریت ایشان، باعث سرلوحه قرار دادن آن در مسئولیت‌های بعدی من بود.

  • معاونت فرهنگی-اجتماعی نخست‌وزیر و کمیسیون فرهنگی هیئت دولت:

پس از مسائلی که باعث شد ایشان از سنگر خدمت در بهزیستی به نخست‌وزیری بروند، بنده هم از بهزیستی به مرکز آموزش مدیریت دولتی بعنوان مشاور منتقل شدم، ولی به دلیل اعتقاد به مدیریت ایشان و احترام ویژه‌ای که نسبت به ایشان پیدا کرده بودم، نمی‌توانستم در مقابل فرمایشات ایشان بی‌تفاوت باشم،  به همین دلیل در هفته یک روز و در سایر موارد حسب موارد مورد نظر برای کمک به ایشان به نخست وزیری می‌رفتم و در آنجا شاهد بودم با چه جدیتی ناهنجاری‌ها و مسایل اجتماعی را کارشناسانه دنبال می‌کرد. در این مقطع بارها شاهد صلابت تصمیم‌گیری در ارائه خدمات مهم اجتماعی و فرهنگی بودم. در کمیسیون فرهنگی هیئت دولت ، علیرغم حضور افراد صاحب نظری همچون مرحوم آقای دکتر حبیبی، آقای دکتر فرهادی، حجت الاسلام والمسلمین سید محمد خاتمی، آقای اکرمی و سایر بزرگواران، نظرات کارشناسی ایشان به دلیل عقبه فکری و بررسی‌های کارشناسی همواره غالب بود و بسیاری از این نظرات کارشناسی، ریشه در مدیریت و تجربه علمی و عملی ایشان در سازمان بهزیستی داشت. دوست دارم به چند مورد از تلاش‌های ایشان در آن مقطع به صورت تیتروار اشاره نمایم:

الف) پیگیری مجدانه و کارشناسانه ایشان در رسیدن به مدل حجاب بانوان در سازمان‌ها و دوایر دولتی و پرهیز از تندروی‌ها در این زمینه.

ب) پیگیری و کار کارشناسی در خصوص قاچاق و علی‌الخصوص خروج آثار فرهنگی از کشور.

ج) سامان‌دهی عرضه صحیح آثار فرهنگی از جمله کتاب در سطح جامعه همزمان با انقلاب فرهنگی که منجر به تأسیس چند باب کتابفروشی در محوطه دانشگاه تهران، نبش خیابان شانزده آذر شد که ایشان در همین زمینه دغدغه محتوای آثار فرهنگی قابل عرضه برای نسل جوان و انقلابی را نیز دنبال می‌کردند.

د) پیگیری و سامان‌دهی صحیح کتاب میان کتابخانه‌های دانشگاه‌ها.

ه) فعالیت مجددانه ایشان در موضوع انقلاب فرهنگی و بازگشایی دانشگاه‌ها.

 

  • دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه علامه طباطبایی:

بعد از گذشت حدود یک سال از خروج هر دو نفر ما از سازمان بهزیستی و همکاری‌هایی که در خدمت ایشان در نخست‌وزیری داشتم، یک بعدازظهر سرد پاییزی ایشان تماس گرفتند که کار مهمی با شما دارم و به منزل ما بیایید. زمان جنگ بود و خاموشی‌های شبانه، حدود ساعت ۸ شب بود که خدمت ایشان در منزل رسیدم، با وجود کسالت وسرماخوردگی سخت در حالیکه سعی در گرم کردن اتاق با یک بخاری علاءالدین داشتند ، شروع به طرح نگرانی‌های خود در تربیت نیروهای مورد نیاز بعد از جنگ و اداره کشور و معضلات اجتماعی گریبان‌گیر کشور کردند و همچنین تسلط نیروهای غیرمذهبی و انقلابی در دانشگاه را مطرح نمودند و سپس گفتند الان شما مسئولیت دارید در این زمینه کمک کنید، بخصوص رشته تحصیلی شما که مدیریت است، می‌طلبد در دانشگاه فعال شوید و لذا من شما را برای سرپرستی بزرگترین دانشکده روانشناسی که مربوط به دانشگاه علامه طباطبایی است پیشنهاد نمودم و چقدر خوب است ادامه فعالیت را به تدریس و سامان‌دهی در این زمینه بپردازید. به ایشان عرض کردم که شما روحیه من را می‌دانید و علاقه ای به تدریس ندارم، چون دوست دارم نتیجه کار خود را سریعتر ببینم. ایشان گفتند پس سرپرستی دانشکده را بپذیر و ساماندهی آنجا را برعهده بگیرید و از فردا هم مشغول شوید (ظاهراً از قبل خودشان هماهنگی نموده بودند). فردای آن روز در دفتر حجت الاسلام والمسلمین جناب آقای دکتر شیخ الاسلام (رئیس وقت دانشگاه علامه طباطبایی) که الحق ایشان هم فرد فاضلی هستند  و به دلیل اعتماد خاصی که به مرحوم دکتر اژه‌ای داشتند منتظر بودند و مسئولیت را تحویل گرفتم و این موضوع به شکلی بود که خود دکتر اژه‌ای علیرغم گرفتاری‌ها و مسئولیت‌های اجرایی یک روز در هفته به دانشگاه می‌آمدند و تدریس داشتند و همزمان در دانشکده دفتری برای ایشان پیش‌بینی کرده بودیم و در ساماندهی امور هدایت خود را دریغ نمی‌نمودند.

از پایان دهه شصت به دلیل  خدمت من در وزارت نفت، رابطه میان ما دیگر رابطه کاری نبود و تبدیل به یک رابطه خانوادگی و عاطفی شده بود و همواره همچون مشاور و دوستی امین او را درزندگی خود یافته بودم، در بحبوحه‌ی اتفاقات سال ۱۳۸۸، یاد دارم که ایشان در ابتدای امر بسیار ناراحت از اتفاقات و برخی بی‌خردی و تندروی‌ها بودند ولی همیشه یک اصل را به همه ما گوش‌زد می‌کردند و آن حفظ یکپارچگی میان دلسوزان کشور و هدایت جوانان و دوری آنها از اقدامات هیجانی بود و تأکید بر حفظ جایگاه رهبری و مصالح نظام در مقابله با مخاطرات بین‌المللی .

در پایان و در محضر خداوند سبحان شهادت می‌دهم خدمات و مجاهدت‌های این برادر بزرگوار جز در راه خدمت به ایران و جوانان این کشور و آبادی و تعالی سطح فرهنگ و دین و دانش آن نبوده و فی الواقع او مبدع فرهنگ نخبه‌پروری در ایران و دغدغه‌مند آینده آن بوده است . همچنین گواهی می‌دهم در این مسیر و علیرغم تمام موقعیت‌ها و امکاناتی که در حیطه اختیار داشت، جز به ساده‌زیستی و سلامت و پاک‌دستی از او ندیدم. قطعاً آنچه که در طول حیات پربرکتش انجام داد مورد تأیید و عنایت خداوند بزرگ است و امیدوارم با روح صلحا و شهدا همنشین گردد و روح بلند او دعاگوی همه ما در مسیر پیش رو و فرزندان برومندی که تربیت کرده است باشد. ان‌شاءالله.

                                                                                                         

                                                                                                       

(انتشار در چهلمین روز درگذشت دکتر جواد اژه‌ای)

۱-چند روزی پیش از فوت، پیامک زدم. دوستِ بزرگ‌واری توصیه‌ام کرد که تماس بگیرم. دوست نداشتم تماس بگیرم در بیمارستان. اولا آن صدای شادان را نمی‌خواستم طور دیگری بشنوم و در ثانی به گمان‌م صلاح نبود بیمار ریوی را به سخن وادارم. دیروقت پیامک زدم. دقایقی بعد، یازده شب دکتر اژه‌ای تماس گرفتند… با همان لهجه‌ی شاد اصفهانی:

–      نوشته بودی دعاگو هستم! با خودم گفتم مرحوم دعاگو (محسن-۱۳۳۱-۱۳۹۳) از آن دنیا پیامک زده است که بیا! تعجب‌م این بود که چرا ایشان پیامک زده است؟ دست کم شهید بهشتی یا اخوی شهید باید تماس می‌گرفتند!!

همین مضمون را کوک کردند و شاید ده دقیقه‌ای گفتیم و خندیدیم… مثلا پیامک فرستاده بودم که به ایشان روحیه بدهم.

آخر صحبت شیرین‌مان ایشان به سرفه افتادند… تک‌سرفه‌های کوتاه و خشک… اما پایان‌بندیِ تلخ هم‌چنان همان لحن شادان است…

۲- و شروع بسیار تلخ بود… همان سال‌های ابتدایی مدیریت، معلمی عزیز اخراج شده بود و مدیر منصوب دکتر اژه‌ای این اخراج را به اشاره و اراده‌ی او می‌دانست. دکتر اژه‌ای دهه‌ی شصت یعنی عضو کابینه، محبوب نخست‌وزیر و رییس‌جمهور، یعنی خود قدرت… قدرت هم که نقد نمی‌شود… دانش‌آموز دوم دبیرستانی اما معقولات نمی‌دانست. رفت بالای سن شب شعر انقلاب اسلامی و نگاه انداخت به ردیف اول که مدیر سازمان برای اولین بار به این مراسم آمده بود… با همه‌ی نوجوانی‌ش فریاد کشید:

–      شرم بر من که در مجلسی شعر می‌خوانم که در آن کسی نشسته است که عزیزترینِ معلمانِ مرا اخراج کرده است…

بعد هم به‌دو شعر کوتاه‌م را خواندم، قبل از آن که مدیر منصوب به اتاق کنترل برسد که دست‌گاه صوتی قطع کند و قبل از آن که دایره‌ی دهانِ حضار خط شود و قبل از آن که لب‌خند دکتر که تلخ می‌پنداشتم‌ش محو شود…

پایین آمدم. استاد ادبیات‌مان –که سایه‌اش مستدام باد- مرا کناری کشید و گفت:

–      رضا! بی‌چاره کردی خودت را… خودت را و خانواده‌ات را… خانواده‌ات را و اهل محله‌ات را… می‌دانی به چه کسی طعنه زدی؟ این آدم قدرت‌مند است… بی‌چاره‌ات می‌کند…

بعد چند تا از رفقا را فرستاد که مرا از در پشتی در ببرند و فراری‌م دهند… بیرون رفتم و هوای سرد حیاط مدرسه فکری‌م کرد. حالا چرا فرار کنم؟ مرگ یک‌بار شیون یک‌بار! ایستادم و دوباره به سالن برگشتم. بین دو نیمه‌ی شب شعر، کسی آمد و گفت که مدیر سازمان، دکتر اژه‌ای می‌خواهدت… از وسط سالن که می‌رفتم به محل پذیرایی، سنگینی نگاه مایوس دانش‌آموزان را حس می‌کردم. منتظر بودم تا به اتاق مدیر برویم. اما دکتر کنار میز پذیرایی ایستاده بود. دور و بر را نگاه کردم که اولین ضربه‌ی محافظان را دفع کنم. کسی نبود… با این همه از شدت هیجان دست‌م می‌لرزید… دکتر ماوقع را پرسید و من با خشم جواب دادم که به دستور شما… گفت حالا یک کم آب‌پرتقال بخور! هنوز نی و قوطی مرسوم نبود. شربت پرتقال را در پارچ‌های پلاستیکی ریخته بودند. خواستم پارچ را بردارم. دست‌م می‌لرزید. دکتر دست‌ش را روی دست‌م گذاشت و از پارچ پلاستیکی آب‌پرتقال ریخت برای‌م. بعد گفت حالا بخور آرام شوی… شربت را که خوردم، به خنده گفت:

–      من روح‌م هم از این اخراج خبر ندارد! بی‌خود گفته‌اند!!

خندید… هنگام نوشتن این متن، هنوز گرمی دست دکتر را روی دست‌م حس می‌کنم.

۳- بسیاری از من می‌پرسند که رضا، چه‌طور شد که نویسنده شدی… پاسخ‌های تکراری فراوان دارم. اما یاد گرفته‌ام که به امکان وجود عکس اعتبار دهم. سوال را تحویل می‌دهم به سوالی جدید. «چه‌گونه نویسنده نمی‌شدم؟» یقین دارم که اگر رفتار دکتر اژه‌ای رنگی دیگر داشت، شبیه رنگِ تیره‌‌ی رفتارِ بسیاری دیگر، هرگز نویسنده نمی‌شدم…

۴-حالا می‌توانم به سوال بالا راحت‌تر و به رنگی دیگر نیز پاسخ دهم. اولین کتاب مرا مرحوم دکتر اژه‌ای در نشر سمپاد منتشر کرد. در تقدیم‌نام‌چه‌ی کتاب وقتی در نشر دیگری منتشر شد، نوشته‌ام:

«به جنابِ جوادِ اژه‌اي

كه حجه‌الاسلام و دكتر و رياستِ محترمِ سازمانِ ملي پرورشِ استعدادهاي درخشان و باقي القاب چيزي به حقي كه او به گردنِ اين نوشته دارد، نمي‌افزايد. اين اولْ كتابِ من بود و او ناشرِ اول… كتابِ اول را فضلي نيست الا فضلِ تقدم اما ناشرِ اول را فضيلتي است؛ روزگاري «سمپاد» اين نوشته را منتشر كرد كه هيچ انتشارات ديگري را چنين جسارتي نبود.»

دکتر اژه‌ای به ما اجازه داد تا در نوجوانی مجله‌ای در بیاوریم برای دانش‌آموزان، همان مجله اولین تجربه‌ی جدی من در نوشتن بود. کتاب را نیز نشر سمپاد منتشر کرد. قبل از فارغ‌التحصیلی به دوست هفده‌ساله‌ی من حکم داد تا تجهیزات رایانه‌ای مدارس را بخرد. تصحیحِ آزمون ورودی را –که برای‌ش حکم ناموس سازمان را داشت- به دانش‌جوی سال یک کامپیوتر سپرد. کارسوق‌های استانی را جوانان فارغ‌التحصیل اداره کردند. دوستان کوچک‌ترم وقتی می‌خواستند برای بشاگرد آینه‌ی خورشیدی بسازند، به راحتی در پارکینگ سازمان اطراق کردند و حتا اجازه هم نگرفتند از دکتر برای اشغال پارکینگ… هرگز برای مستندسازی از فعالیت‌های سازمان از بیرون فیلم‌بردار نیاورد تا ام‌روز وقتی آن مستندساز خوب با خودش خلوت می‌کند به خاطر بیاورد که اولین تجربه‌ی حرفه‌ای‌ش دوربین دست گرفتن در سمپاد بود… او به من -و شاید مایی بزرگ‌تر- فضای رشد داد…

جالب است که فضای رشد داد و پول نداد… و همین یک ساختار سالم و غیرفاسد ساخت.

حالا فرض کن تهِ حساب‌م یا تهِ زنده‌گی‌ام چیزی از دکتر مانده بود… بعد از درگذشت او به دنبال یادگاری از او بودم و دیدم تنها چیزی که از او دارم قرآنی است به امضای او که روی میز کارم است و از دهه‌ی شصت در محضر او نشسته‌ام…

۵-چنان تار سازمان در پود وجودمان تنیده بود که به راحتی به او انتقاد می‌کردیم. همان سال اول به این نتیجه رسید که در برخی شهرهای بزرگ مراکز سمپاد را راه بیاندازد. ما با استدلالی در سطح «یک ده آباد به‌از صد شهر خراب» با او مخالفت کردیم. اما او به نتیجه رسیده بود و کار را جلو برد.

همان سال وقتی اولین مدال‌های طلای ایران در المپیادهای جهانی در علامه‌حلی پسرانه‌ي تهران به دست آمد، پرسید که چرا در دخترانه‌ی فرزانه‌گان کسی مدال نمی‌گیرد و تیم‌ها این‌قدر پسرانه‌اند… پاسخ ما استدلالی بود در سطح «پسرها شیرند مثل شمشیرند…» و همین او را متغیر کرد. به‌ترین استادان را میان دو مدرسه به رفت و آمد انداخت و برگزیده‌گان پسرِ هجده-نوزده ساله را به فرزانه‌گان فرستاد تا سطح آموزش پسران و دختران شبیه شود… (سال‌های اولِ دهه‌ی هفتاد چه کسی یارای چنین تصمیمی داشت؟!)

چند سال بعد، اولین مدال طلای جهانیِ کامپیوتر را استعدادهای درخشان اصفهان گرفت و برای اولین بار دو دختر عضو تیم المپیاد ریاضی شدند از فرزانه‌گان تهران که یکی برای اولین بار نمره‌ی کامل گرفت و برای اولین بار به شکل پیاپی دو مدال طلای جهانی گرفت و… هم‌او که بعدتر مدال فیلدز را گرفت… رحمت خداوند بر او نیز…

۶-سازمان برای‌ش مرکز جهان بود. اعدادِ توسعه‌ای داشت. روزگاری تعداد مدال‌ها و رنگ آن‌ها موضوع‌ش بود. آموزش و پرورش برای این که نام سازمان را کم‌رنگ کند، باش‌گاه تاسیس کرد که این افتخارات در مجموعه‌ی آ.پ. نمایش داده شود. دکتر هیچ مقاومتی نداشت. بعدتر با رشد غیرانتفاعی‌ها، درصدی از مدال‌ها (در سطح کشوری بیش‌تر و در سطح جهانی کم‌تر) به آن‌ها رسید. دکتر عددِ توسعه‌ای را تغییر داد و حالا به شرایط تحصیل و تعداد دانش‌آموزان و فارغ‌التحصیلان در این ساختار دولتی پرداخت. از وضع مذهبی راضی نبودند، به‌ترین مسابقات قرآن دانش‌آموزی طراحی می‌شد، از وضع ورزشی راضی نبودند، المپیاد ورزشی ساخته می‌شد… برای دکتر این مهم نبود که این موفقیت درون سازمان نمایش داده می‌شود یا بیرون سازمان. یقین دارم اگر روزی توسعه‌ی آموزش کشور به جایی می‌رسید که امکانات تحصیلی برابر برای آحاد جامعه فراهم می‌شد، او بر حسب عدالت آموزشی سمپاد را تعطیل می‌کرد. (روشن است که ام‌روز سمپاد یک‌تنه بارِ عدالت آموزشیِ همه‌گانی را در مقابل سیطره‌ي غیرانتفاعی‌ها به دوش می‌کشد.)

۷-بسیاری از این موفقیت‌ها به اعتمادش به جوانان برمی‌گشت. برای حفظ قدرت معاون ثابت و مدیرکل ثابت نداشت. همه می‌چرخیدند. نزدیک‌ترین افراد به او جوان‌ترها بودند و این تیم همیشه با تزریق خون تازه جوان می‌ماند. او باند و شبکه برای حفظ قدرت نداشت؛ شادی شیخی که خانقاه نداشت…

روزی رفتم و از او همان کتاب اول را گرفتم تا به ناشری مشهور بدهم. می‌ترسیدم که به شیوه‌ی متعارف ناشران هزینه‌ی فیلم و زینک مثل آن را طلب کند. خندید و کتاب را داد که یعنی این فرصتی بود برای تو تا نویسنده شوی…

بعدترها که فهمیدم نشر را به نام خود گرفته است و نه به نام سازمان، تازه فهمیدم که نمی‌خواسته است در این سعی و خطای فرصت به تازه‌کارها سازمان سهیم شود.

۸-حالا حتما برای عده‌ای این مهم است که او موسس استعدادهای درخشان بوده است یا نبوده است… به گمان من اگر این موضوع برای خود دکتر اژه‌ای مهم بود، اولین کاری که می‌کرد تغییر نام این نهاد پیش از انقلابی بود. کاری نداشت که. چیزی که زیاد است اسم تاسیسی؛ «سازمان پدافند غیرمعمول نخبه‌گان!» وقتی دوستان نزدیک به او متذکر شدند که این نام و نشان را تغییر دهد، با دقت نام و نشان را بررسی کرد، حتا حروف نستعلیق‌ش را. گفت هم نام (سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان) مناسب است و هم نشان. اگر برای او لقب موسس بودن مهم بود، یقین بدانید که ناخودآگاه‌ش این نام و نشان را تغییر می‌داد…

او بعدتر در مجلات استعدادهای درخشان تحقیقی مفصل انجام داد از مجموعه‌های دیگری که مدارس تیزهوشان ساخته بودند و نشان داد که حتا خود سازمان هم اولین نهاد پرورش استعدادهای درخشان نیست. سازمان پیش از انقلاب با قدمت دو سه ساله‌اش البته تفاوت‌هایی داشت با سازمان پس از انقلاب. به گمان من مهم‌ترین تفاوت پول بود. مرکز الوند در آزمایش‌گاه مجهزش دست‌گاه‌هایی داشت که تا ۵۷ از کارتن بیرون نیامد و بعد هم مستقیم به دانش‌گاه صنعتی شریف رفت… آموزگاران مرکز الوند هر کدام سرآمد مربیان بودند. معلم زبان الوند امریکایی اصیل بود و دبیر موسیقی به‌ترین آموزگار با برنامه‌ی هفته‌گی در تله‌ویزیون ملی. اما همان سازمان پیش از انقلاب وقتی مرکز شرق و بریانک را افتتاح کرد، تفاوت‌ها با الوند روشن شد. نه از دبیران درجه یک خبری بود، نه از آزمایش‌گاه‌های بی‌نظیر و نه حتا از سیستم آموزش دپارتمانی الوند… (می‌توان این بودجه‌ی عجیب را در اسناد سازمان برنامه و بودجه یافت.)

این تفاوت دوم بود و به گمان من تفاوتی کلیدی ناشی از فهم توسعه‌ای… دکتر اژه‌ای زمانی که دست‌گاهِ مادرِ آزمایش‌گاه زبان را در تحریم دهه‌ی هفتاد به ایران وارد کرد، سفارش‌ش به تعداد همه‌ی مراکز کشور بود و بین ضعیف‌ترین مرکز استانی و به‌ترین مرکز تهران تفاوتی نگذاشت.

تفاوت سوم شاید پنهان‌تر باشد… در طول چهل سال پس از انقلاب هیچ مسوولی مهم‌تر از خود دکتر اژه‌ای به مدارس سمپاد پا نگذاشت اما در فاصله‌ی یک سال از تاسیس تیزهوشان الوند، خود شاهنشاه آریامهر از مدرسه بازدید کرد… آن سازمان کار راحت‌تری داشت در جدال با دست‌گاه‌های حکومت وقت تا دکتر اژه‌ای…

۹-در بند پیشین نوشتم که برای دکتر اژه‌ای لقب موسس اهمیتی نداشت. به گمان من در رقابت القاب، گاهی مخرب بودن از موسس بودن مهم‌تر است. بنیان‌کن بودن از بنیان‌گذار بودن مهم‌تر است. دکتر اژه‌ای احتمالا بنیان‌گذار سمپاد نبود. اما قطعا بنیان‌کنِ یک وزارت‌خانه بود! آن هم در شرایطی که خود بر صندلیِ وزارت آن وزارت‌خانه تکیه زده بود. این بنیان‌کنی قطعی از آن بنیان‌گذاری احتمالی مهم‌تر است. دکتر اژه‌ای به این نتیجه رسید که وزارت به‌زیستی در ساختار چیزی زاید است. به‌تر آن است که با چیزی مثل تامین اجتماعی تلفیق شود و بشود در حد یک وزارت‌خانه با ساختار کارآمد. حذف‌ش کرد. با علم بر حذف وزارت خود… این یعنی یک اصلاح توسعه‌ای… آیا نمونه‌ی دیگری در ذهن داریم؟! کسی برای اصلاح ساختار، جای‌گاه خود را تخریب کند؟ ام‌روز یک مدیر پایین‌دستی حاضر است برای حفظ یک صندلی، ده ساختارِ زاید طراحی کند. حفظ یک صندلی، همان حفظ نظام است برای صاحب صندلی… این تخریب ساختار غلط به گمان‌م از هزار تاسیس مهم‌تر است!

۱۰-دو سال پیش با اولین مدیری که در استعدادهای درخشان جابه‌جا شد، رفتیم برای تبریک عید دفتر آقای دکتر. حالا هر دو مسن‌تر بودند و البته هر دو سمت استادی داشتند بر من. می‌ترسیدیم که جلسه نگیرد و کدورت‌های کهنه سر باز کند. دکتر نه گذاشت و نه برداشت. انگار متنی را از قبل آماده کرده بود… گفت:

–      من در جابه‌جایی شما بعد از سال ۶۶ تعجیل کردم. شاید به‌تر بود این کار را نمی‌کردم… (کمی مکث کرد.) نه… اصلا اشتباه کردم…

از جلسه که بیرون می‌آمدیم به رفیق‌م به شیرینی گفتم که این جلسه خود از نشانه‌های ظهور بود. من هم‌چه رفتاری را از صاحبان قدرت کم‌تر دیده‌ام. رفیق‌م تلخ گفت:

–      شاید هم از نشانه‌های پایان عمر باشد… مرحومِ پدر دکتر (آیه‌الله علی‌محمد اژه‌ای) هم حال عرفانی داشت…

صد حیف که حرف او درست از آب درآمد…

۱۱-در رفتن او از سازمان، همه‌ی حرف‌ها را در همان «استعدادهای درخشان، قطعه‌ی چند، ردیف چند» نوشته‌ام. آن‌چه نوشته‌ام و آن‌چه می‌نویسم البته نموداری است از رابطه‌ی من و مثل من با مرحوم دکتر. در چنین نوشته‌ای طبعا سر آن ندارم که به کارنامه‌ی قطور او مثل یک پژوهش‌گرِ ذره‌بین به دست سرک بکشم. اما در این سال‌های سبک‌دوشی‌، هر بار او را می‌دیدم، برای‌م خاطراتی نقل می‌کرد که برق سه‌فاز از سرم می‌پرید. او می‌گفت و البته نمی‌خواست که جایی نقل شود. اهل هیاهو نبود.

دکتر اژه‌ای در روندِ گزینش دانش‌آموزان بسیار دقیق بود و تا آن‌جا که می‌دانم هیچ سفارشی را نمی‌پذیرفت. به خاطر دارم که زمانی وزیری به او گله کرده بود که دختر راننده‌ام قبول شده است و دختر خودم رد شده است. خیال کرده بود این دلیلی است بر ایرادِ گزینش و در مذمت این را گفته بود و دکتر همین را به مدح برداشته بود…

خط نانوشته‌ی عزلِ دکتر برمی‌گشت به یکی از همین سفارش‌ها. مقام اجرایی به وزیر گفته بود و وزیر به دکتر و… دکتر این ماجرا را سربسته به من گفت و سربسته خواهد ماند…

همین‌ها مایه‌ی عزل ناجوان‌مردانه‌ی دکتر اژه‌ای شد… و من نیز در همان روزگار، متنِ «قطعه‌ی چند ردیف چند» را نوشتم… اما بدون دانستن این مایه…

همین وزیر بعدتر که رفقای من دنبال احیای سمپاد بودند (که ممپاد شده بود و از سازمان ملی به مرکز ملی تبدیل شده بود) گفته بود که حکم بازداشت آن نویسنده‌تان هم در جیب من بود آن‌روزها!

حالا آن وزیر و آن مقام اجرایی سابق و اسبوق باید بنشینند و به گذشته بیاندیشند و…

۱۲-این فقط ما نبودیم که به راحتی از دکتر انتقاد می‌کردیم. برای نوشتن این متن خاطرات بیست سال اخیر را جست‌وجو کردم. دیدم که چه ساده می‌توانستیم با او هم‌سخن شویم و او نیز چه ساده با ما حرف می‌زد. تماسی دیدم از ایشان در فروردین ۹۹ که مکتوب‌ش کرده بود. چند روزی از انتشار آخرین کتاب‌م می‌گذشت و دکتر تماس گرفته بود که در صفحات فلان تا بهمان مطلبی را بد نوشته‌ای. باید تصحیح‌ش کنی. با ایشان هم‌عقیده نبودم. نیم ساعتی بحث کردیم و قانع نشدم. ایشان عاقبت به من گفت پس حالا یک سفر هم برو یمن و ببین چه خبر است و به ما هم خبر بده… در همان تماس خاطره‌ای گفت از یکی از پیرمردان جاسنگین که به او در آخرین سال مدیریت سمپاد گزارش داده بود و او ایشان را با وزیر وقت اطلاعات (محسنی اژه‌ای) اشتباه گرفته بود و گفته بود به جز مساله‌ی استعدادها به مسایل حجتیه هم رسیده‌گی کنید. می‌خندید که ببین! من صبح باید با نوجوان بازی‌گوشِ تیزهوش سر و کله بزنم و بعدازظهر با پیرمردِ جاسنگین کم‌هوش!

۱۳-صندلی دکتر مرکزِ عالم بود. وقتی سمپاد بود یا وقتی که در دانش‌کده بود… می‌نشست و خود قدیم‌ترها با کاتر و خط‌کش فلزی و بعدترها با دست‌گاه مجلات را صفحه‌بندی می‌کرد و مقالات را ویراستاری می‌کرد. وسط کار یک‌هو می‌گفت:

–      رضا این زمین اصفهان که گرفتم الان کلی ترقی کرده است و دانش‌آموزان کیف می‌کنند از بزرگی مدرسه. مدرسه‌ی تبریز آن موقع اصلا بیرون شهر بود اما الان خیلی مرغوب‌تر است… در رومانی بعد فروپاشی یک مرکز اسلامی ساختم که الان کلی می‌ارزد…

شیطان به من می‌گفت که دکتر خیال می‌کند همه‌ی عمر در این مناصب باقی خواهد ماند. مگر مال و اموال شخصی است که این‌گونه از سود و منفعت‌ش شادمانی می‌کنید؟ مگر دفتر حساب‌داری شخصی شماست که این‌چنین سود و ضررش را محاسبه می‌کنید.

بعدتر که دکتر از سمپاد سبک‌دوش شد، باز می‌دیدم که همین حرف‌ها را می‌زند. انگار نه انگار که ناجوان‌مردانه کنارش گذاشته‌اند و حالا هیچ نقشی ندارد در آن مجموعه… پس قصه چیز دیگری بود.

۱۴-فهم از اقتصاد به زهد ارج‌مندی می‌دهد. والا آن که زور مردم‌آزاری ندارد آرامش‌ش ارج‌مندی ندارد. دکتر فهم از اقتصاد داشت و هم‌زمان زهد سازمانی داشت. توسعه را می‌فهمید و بودجه‌ی اضافه را برمی‌گرداند تا با طرح‌های من‌درآوردی حرام نشود. نگاه‌ش به ایران، نگاهی کل‌نگر بود و همه‌ی ایران را مال خود می‌دانست. دکتر برای ما خود انقلاب اسلامی بود… با همه‌ی سلامت و با همه‌ی نگاه به آینده…

آن هنگام که بندهای کفن او را به دست گرفته بودیم و جنازه‌ی او را به آرام‌گاه ابدی می‌سپردیم، دریافتم که دفتر حساب‌داری دیگری هم هست که سود و زیان آن‌جا به لحنی دیگر و رنگی دیگرگونه محاسبه می‌شود…

برای یادبودِ دکتر ا‌ژه‌ای نه مدرسه باید ساخت و نه بنیاد… هیچ آجری روی آجر نباید نهاده شود… دست‌مایه‌ی کار دکتر، انسان بود… پس تا انسانی سمپادی در هر گوشه‌ی خاک به انسانی دیگر کمک می‌کند، یاد او زنده است…

 

به نام خداوند جان و خرد

 

در رثای مجاهد خاموش

استاد جواد اژه­‌ای (ره)

 

آن جمال و قدرت و فضل و هنر                                                      زآفتاب حٌسن کرد آن سو سفر

باز می­گردند چون استارها                                                          نور آن خورشید زین دیوارها

(مولانا)

 

سی و پنج سال قبل که نماینده نهاد مقدس جهاد دانشگاهی در شورای هماهنگی نهادهای انقلابی در نخست وزیری واقع در خیابان پاستور بودم، بعد از تعویض رئیس شورا (مهندس داودی) که منتصب مرحوم رجایی (ره) بود، دکتر جواد اژه­‌ای جایگزین او شد و در زمان ریاست جمهوری مقام معظم رهبری و نخست وزیری مهندس میرحسین موسوی، وزیر بهزیستی شد و با پیشنهاد او و حمایت دولت سازمان استعدادهای درخشان (سمپاد) بنیان نهاده شد. این سازمان تاکنون خدمات بسیار ارزشمند به نظام مقدس جمهوری اسلامی و ایران عزیز انجام داد و می­‌دهد. دکتر اژه­‌ای که خود نیز دارای هوش سرشار و نبوغ ذاتی بود و تخصص خود را در شناخت نخبگان و ویژگی­‌های تیزهوشان در دوره دکترا در اروپا اخذ نموده بود و با صدها مقاله، سبک آموزشی کشورهای توسعه­‌یافته در آموزش و پرورش استعدادهای درخشان را مورد مداقه قرار داده بود سازمان استعدادهای درخشان را بنیان گذاشت و بیش از بیست سال مدیریت آن را عهده­‌دار شد. او در خاطرات خود در خداحافظی با سمپاد چنین نگاشته است:

“وقتی آمدم، موی سپیدی بر چهره‌­ام نبود و اکنون بعد از گذشت بیش از بیست و یک سال، با قامتی راست و امیدوار، محیط کارم را ترک می­کنم. با فرزندی رشید به نام “سمپاد” برای ایران اسلامی، مقاوم و سازش­‌ناپذیر”.

یکی از اشتباهات بزرگ دولت­مردان نهم و دهم تعویض دکتر اژه‌­ای (ره) از سمپاد بود. کسی که آموخته­‌های ارزشمند خود در اروپا را خالصانه تقدیم وطن کرد. کشوری که نخبه­‌کشی در آن سابقه تاریخی دارد و او با تأسیس سمپاد این سابقه ننگین را به پرورش نخبگان تبدیل کرد. ایشان در زمان مدیریت خود عدالت در پذیرش دانش آموزان نخبه و مستعد را در آزمون­‌های سمپاد فراموش نکرد، در نامه خداحافظ سمپاد در این مورد چنین نگاشته است:

“در این مدت وقتی فرزند استانداری در آزمون ورودی سمپاد مردود می­‌شد، خوشحال نمی­‌شدم، اما وقتی فرزند بلال­‌فروشی روبروی استانداری قبول می­‌شد، از شادی در پوست خود نمی­‌گنجیدم.”

دکتر اژه‌­ای (ره) که یک نخبه وطن­‌پرست بود هرگز نخبگان را به ترک وطن تشویق نمی­کرد، در همین رابطه در دلنوشته خود می­گوید:

“فرزندان سمپادی­‌ام! اطمینان داشته باشید هیچ کجا مانند وطن یک فرد نیست و هیچ افتخاری بالاتر از تلاش برای تعالی و رشد شکوفایی سرزمین مادری نیست!”

آن عزیز دانشمند از باندبازی و رانت متنفر بود و هرگز به سفارش‌­کنندگان توجه نمی­‌کرد، در این رابطه نوشته است:

“من خوشحالم که هیچ­یک از سفارش­‌شدگان معدود نمایندگان مجلس و معدود کارگزاران نظام که عادت به ثبت سفارش داشتند، به سمپاد راه نیافتند که اگر چنین بود، در طول این سالها با سمپادی­‌های عاشق و در عین حال مطالبه­‌گر روبه­‌رو نبودم”.

استاد اژه­‌ای هم­زمان با رسالت پرورش استعدادهای درخشان و نخبگان کشور، بار نمایندگی مقام معظم رهبری در اتحادیه انجمن‌­های اسلامی دانشجویان اروپا را نیز بر دوش داشت، ایشان در تأسیس انجمن­‌های اسلامی دانشجویان در اروپا به ویژه اروپای شرقی، روسیه و کشورهای مشترک المنافع نقش اساسی داشت و برای تأمین مکان و پایگاه معنوی مناسب این تشکل­های فرهنگی در مراکز تجمع دانشجویان ایرانی و دانشجویان سایر کشورهای مسلمان پرتلاش بود. او با سفرهای سالانه به این کشورها و حضور در تجمع دانشجویان به سؤالات آنها پاسخ می­داد و هرگز در مقابل انتقادات تند جوانان دانشجو برنمی‌­آشفت و با آرامش و شرح صدر خاص خود نقدهای منطقی را می­پذیرفت. در دیدار با دانشجویان، به همسران و فرزندان آنها هدایای در خور شأن آنها اهدا می­‌کرد و اصرار داشت اینگونه هدایا را خود تهیه کند و با سلیقه و شناخت به اصول روان­شناسی هدایائی انتخاب می­کرد که حداکثر تأثیر بر روحیه فرزندان دور از وطن دانشجویان داشته باشد، بهمین علت خانواده دانشجویان همواره از او به نیکی یاد می­‌کردند.

این معلم گرانقدر ضمن راهنمایی پایان­‌نامه‌­ها و رساله‌­های ده‌­ها دانشجوی تحصیلات تکمیلی دوره ارشد و دکترا در دانشگاه تهران، سردبیری نشریه علمی – پژوهشی انجمن علوم روان­شناسی تربیتی را نیز عهده­‌دار بود که خود عضو هیأت مؤسس آن انجمن نیز بود. این انجمن علمی توسط ایشان تأسیس و تا پایان عمر نیز با هیأت مدیره ادواری آن همکاری داشت و با تلاش او ده‌­ها شماره از نشریه علمی این انجمن به چاپ رسید.

از آنجا که گام­‌های این مرد بزرگ همواره در صراط مستقیم و انجام عمل صالح برداشته شد، مسئولیت مؤسسه حقوق کودکان در اسلام (کافل) را نیز عهده‌­دار بود و با کمک مردان بزرگ خیّر مثل دکتر محمدرضا بهشتی (فرزند شهید آیت‌­­اله بهشتی) و جناب دکتر واعظ مهدوی در احیای حقوق کودکان مظلوم در مناطق محروم کشور تلاش می­کرد، نمونه آن احداث ده‌­ها مدرسه در دوره­های ابتدایی و متوسطه در سیستان و بلوچستان بود که آثار ماندگار و صالحات الباقیات این بزرگواران در آن مناطق است و حکم صدقه جاریه را دارد.

هرگاه دلتنگ می‌­شدم و از اوضاع سیاسی و مدیریت کشور گله­‌مند بودم به اتفاق دوستان که رایزن­های علمی ادواری وزارت علوم در اقصاء نقاط جهان بودند و از او خاطرات خوش داشتند، دقایقی به محضر او مشرف می‌­شدیم و از ضعف مدیرانی مثل خودمان در اداره کشور انتقاد می‌­کردیم. او نیز با همدردی، ما را تسکین می­داد و ناامیدی ما را به امید مبدل می­‌کرد و با روحیه‌­ای شاد از محضرش مرخص می‌­شدیم.

هنگامی که خبر ارتحال آن مرد بزرگ را شنیدم برای تسکین قلبم به قرآن پناه بردم و تفعل زدم، این آیه آمد:

«مِنَ المُؤمِنينَ رِجالٌ صَدَقوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيهِ فَمِنهُم مَن قَضى نَحبَهُ وَمِنهُم مَن يَنتَظِرُ» (۲۳ الأحزاب)

اکنون که جای او خالی است به کجا بروم و راز دل بگشایم؟! راهش ادامه و یادش و خاطره‌­اش گرامی باد.

 

آن یار کزو خانه ما جای پری بود                                      سر تا قدش چون پری از عیب بری بود

اوقات خوش آن بود که با دوست بسر رفت                         باقی همه بی حاصل و بی خبری بود

حافظ (ره)

به نام حضرت دوست

 

دکتر احمد به‌پژوه

استاد روان‎شناسی دانشکدۀ روان‎شناسی و علوم تربيتی، دانشگاه تهران

 

نام نيکو گر بماند ز آدمی                     به کز او ماند سرای زرنگار

 

پيش از هر سخنی بايد عرض کنم که درگذشت استاد دکتر جواد اژه‌ای بسيار اندوه‌بار، غافل‌گيرانه و ناباورانه است و سخن گفتن از مرد بزرگی چون او، به عنوان استاد دانشگاه تهران و چهرۀ ماندگار عرصه‌های تعليم و تربيت، مشاوره و روان‌شناسی براي اينجانب به عنوان همکار ايشان، کاری بس دشوار و سنگين محسوب می‌شود.

دکتر جواد اژه‌ای با دستانی خالی، امّا قلبی پر اميد و متوکل به خدا، تحصيلات خود را در دوره‌های ابتدايی و متوسطه در شهر اصفهان به پايان رسانيد. ايشان هم‌زمان تحصيلات حوزوی خود را در اصفهان ادامه داد و آنگاه موفق به اخذ دانشنامۀ کارشناسی در رشتۀ روان‌شناسی از دانشگاه اصفهان شد. سرانجام دانشنامۀ دکترای خود را در رشتۀ روان‌شناسی تجربی از دانشگاه وين، اتريش دريافت کرد.

دكتر جواد اژه‌ای خدمات آموزشي خود را از وزارت آموزش و پرورش آغاز كرد و به عنوان دبير به تدريس پرداخت. وي پس از بازگشت از اتريش، خدمات آموزشی، پژوهشی و اجرايی خود را در سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان و به عنوان استاديار در دانشگاه تهران شروع کرد.

ايشان در دورۀ حيات علمی و حرفه‌ای خود توانست جمعي از عاشقان رشد و توسعۀ تعليم و تربيت و روان‌شناسی را دور هم جمع کند و حرکتي مستمر و پويا را با تشکيل انجمن ايرانی روان‌شناسی و انتشار مجلۀ روان‌شناسی پی‎ افکند. ايشان در تاسيس و راه‌اندازی دورۀ دکتری روان‌شناسی در دانشگاه تربيت مدرس نقش بسيار تعيين کننده‌ای داشتند. همچنين با سازماندهی انجمن‌های دانشجويی در کشورهای اروپايی و آمريکا، توانست نقش شايان توجهی را در تربيت جوانان و رشد و توسعۀ کشور ايفا کند.

سخت‎کوشی، خستگی ناپذيری، دقت نظر، جديت، نظم و انضباط، اخلاص و رعايت اصول اخلاقي از ويژگی‌های بارز دکتر اژه‌ای بود که اين ويژگيی‌ها را هم در کار اجرايي و هم در کار معلمي و نويسندگي نشان می‌داد و به درستی مصداق يک متخصصِ متعهد بود.

شايان ذکر است که اينجانب از سال ۱۳۶۴ تا آخرين روزهای حيات ايشان، در گروه آموزشی مبانی روانی آموزش و پرورش و در دانشکدۀ روان‌شناسی و علوم تربيتی دانشگاه تهران در ارتباط نزديک با دکتر اژه‌ای بوده‌ام.

شخصيتِ ممتاز، تلاش‌مدار، مهربان، صميمی و دوست داشتنی دکتر اژه‌ای، از رازهای موفقیت‌های بزرگ ايشان به شمار مي‎رود. استاد، با روحيۀ حمايت‏گرانه و برقراري رابطه‎‌ای دوستانه و عاطفي با دانشجويان، همانند پدري مهربان و معلمی دلسوز، همواره آنان را تشويق کرده و زمينۀ رشدشان را در عرصه‌های گوناگون فراهم می‌کرد. اکثر همکاران و دانشجويان، آقاي دکتر اژه‌ای را نمونۀ کامل و تمام عياری از يک معلم توانا، روان‌شناس، مشاوری امين، مدير، سياستمدار و نويسنده‌‎ای چيره دست معرفي مي‎کنند.

بزرگ‌داشت شخصيت و خدمات استاد دکتر اژه‌ای و تجليل از راه و روش و مقام شامخ او، به عنوان يک عالمِ فرهيخته و بخشندۀ حوزوی و دانشگاهی، قدرشناسی از پنج دهه خدمات ارزشمند ايشان به نظام دانشگاهی و آموزش و پرورش کشور است و گرامی‌داشت او به معنای ارج‎‌گذاری و قدردانی از عالمانِ و خادمانِ آموزش و پرورش کشور قلمداد می‌‎شود.

گفتنی است که در نظام اعتقادی و ارزشی ما، علم به منزلۀ ابزار و عالم به عنوان کاربَر علم برای رسيدن به هدف‎ها تلقی می‌شود. بديهی است علم و دانايی، به عنوان ابزار، هنگامی می‌تواند فرايند رشد و تحول انسان را تسهيل، تسريع و ممکن سازد که هدف‌ها مورد غفلت قرار نگيرند. بنابراين در رويارويی با پديده‎ها و امور گوناگون بايد دقت شود آيا آن پديده وسيله است يا هدف؟ به يقين اکثر امور نقش وسيله‎ای دارند و آنچه از ارزش و اعتبار برخوردار است، هدف می‌‎باشد. بدين منوال علوم به طور اعم و علوم تربيتی و روان شناسی به طور اخص به منزلۀ ابزار در اختيار بشر مي‎باشد، نه به عنوان هدف. پرواضح است اگر سوال کنيم که اين ابزار را چه کسي؟ چگونه؟ و براي چه مقصودی به کار مي‎گيرد؟ بديهی است علم به مثابه شمشير دو لبه، چنانچه توسط نااهلان براي نيل به هدف‎های نامطلوب به کار گرفته شود، برای جامعۀ بشری مخرب، مضر و ضد ارزش خواهد بود. ليکن در صورتي که سلاح علم و دانايی به دست کسانی که اهليت کافي دارند به کار رود عين صواب است و به انسان توانايی می‌‎بخشد و براي بشر و بشريت سعادت و رفاه می‌آفريند و انديشۀ حکيم ناصر خسرو قباديانی محقق می‌‎شود که فرمود:

درخت تو گر بار دانش بگيرد                 به زير آوری چرخ نيلوفری را

از اين رو، بزرگ‌داشت استادانی چون مرحوم دکتر اژه‌ای، موجب ميی‌شود، عالمانِ شريعت‌مدار و هدف‌مدار، تجليل ‎شوند و قدر ‎بينند و بر صدر ‎نشينند و هدف گرايی، ارزش‌مداری، اميدواری، انگيزه، خلاقيت و پويايي استادان جوان و دانشجويان را به دنبال و ارمغان آورد.

در پايان به روح پر فتوح دکتر اژه‌ای صميمانه درود می‌فرستم و از درگاه حضرت حق، استعانت می‌جوییم و نيايش می‌کنیم:

 

نيايش

پروردگارا، بر مراتب علم و عمل مخلصانه و صادقانۀ ما بيفزا.

بارالها، ما را عالمِ به احکام اسلام و عاملِ به احکام اسلام قرار بده.

خداوندا، ما را از قشري‏گری، تحجّر و ذهنيت بسته نجات بده.

معبودا، فرزندان و دانشجويان ما را صالح و استوار در مقابله با هجوم ضدارزش‏ها و نيرنگ‏ها قرار بده.

پروردگارا، ما را در امر خودسازي، خودباوری، تزکيه نفس و جهاد فرهنگي موفق بگردان.

خداوندا، ما را نسبت به هويت اصلي و فرهنگ اصيل خود آگاه و بيدار بفرما.

پروردگارا، به ما توفيق بده تا فرزندان و دانشجويانمان را شجاع، نيک انديش، با تقوا، سالم و با نشاط تربيت کنيم و تعليم دهيم.

بارالها، چنان کن که همواره قلب و زبان و دست و قلم ما به ياد تو باشد.

معبودا، به ما کمک کن تا تکليف‏هاي خود را نسبت به خود، همسر، فرزندان، دانشجويان و جامعه انجام دهيم.

و سرانجام، نظر به اين که استاد دکتر جواد اژه‌ای، به خودشناسی و خودباوری لازم نايل شده بود و با الهام از شخصيت والای آن مرحوم، مطلب کوتاهی با عنوان رازهای موفقيت با تکيه بر خودشناسی و خودباوری، به عنوان يک ران ملخ به پيشگاه دوستداران ايشان تقديم می‌شود، تا که قبول افتد و چه در نظر آيد؟

 

رازهای موفقيت با تکيه بر خودشناسی و خودباوری

 

چند سؤال

  • انسان کيست و چيست؟ (به‌پژوه، ۱۳۹۶)
  • خود، من، نفس، خويش، خويشتن چيست؟[۱]
  • لازمة خودشناسي چيست؟
  • چه کسي، با چه نوع شخصيتی، کدام رشتۀ تحصيلي را انتخاب مي‎کند؟
  • چه‎ کسي، با چه نوع شخصيتی، کدام شغل را انتخاب می‌‎کند؟ (به‌پژوه، ۱۳۸۸)
  • چگونه می‌توان خود واقعی را کشف کرد؟
  • “خود” چگونه بود‏ و چگونه نابود می‌‏شود؟
  • ما چگونه خود را می‌ميرانيم يا جاودانه می‌‏سازيم؟
  • ما، زندگي را چگونه تعريف می‌کنيم؟
  • ما، به پديده‌ها، رويدادها و جهان هستی چگونه نگاه می‌‏کنيم؟
  • چگونه می‌توان جاوادانه شد؟

 

مقدمه

حضرت علي (ع) فرموده‌اند: مَعرفه النَفس، اَنفعُ المعارف، يعنی خودشناسی، سودمندترين دانش‌هاست (غررالحکم و درر الکَلِم، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۴۲). ازاین‌رو، ملاحظه می‌شود در طول تاريخ، به‌ویژه در هزارۀ سوم ميلادی، در حوزة خودشناسی، پژوهش‏هاي بي‏شماري صورت گرفته‏، انديشه‏‌های نويني متبلور گشته و افق‏های روشن‌‏تری آشکار شده‏ است. تمامي اين شناخت‏‌ها، پژوهش‌ها و پيشرفت‏‌های علمی، به ما کمک مي‏کند تا به کميت و کيفيت زندگي خود غنای بيشتري ببخشيم و در قطار زندگی و زمان، آگاهانه‌تر زندگی کنيم و به سرمنزل مقصود نزدیک‌تر شويم. خودشناسی به ما کمک می‌کند تا کتاب وجود خود را واکاوی کنيم و بخوانيم و بفهميم.

حضرت محمد (ص) فرموده‌اند: مَن عَرفَ نفسه، فقد عَرفَ ربه يعنی هر کس خود را بشناسد، به يقين خدا را شناخته است (بحارالانوار، ج ۲، ص ۳۲). خود، دربرگیرندۀ مجموعۀ اعمال، گفتارها، افکار، نگرش‏ها، احساسات، هیجان‌ها، ارزش‌ها، باورها، تجربيات و توانايي‏های فرد است و خودشناسی عبارت است از نايل شدن به تصويری درست و واقعی از توانايی‌ها (بالفعل) و استعدادها (بالقوه) و نقاط ضعف و محدوديت‌های خود. به‌بیان‌دیگر، خودشناسی عبارت است از وقوف و آگاهي به احساسات، افکار، ارزش‌ها، باورها و نگرش‌های خود و گوهري به نام نفس (نفيس: گران‌بها). لازمة خودشناسي؛ هدف‏شناسي، زمان‏شناسي و محيط‏شناسي است و این‌که بايد خود را شناخت و خود را کشف کرد و معادن طلا و نقرة وجود خود را استخراج کرد.

من چرا بی خبر از خويشتنم                          من کيم تا که بگويم که منم

من بدین جا ز چه رو آمده‏‌ام                         کيست تا کو بنمايد وطنم

(حسن‏‌زادۀ آملی، ۱۳۶۲)

 

اهميت و ضرورت خود‏شناسی

  • اگر خود را بشناسيم، موجب می‌‏‌شود درست انتخاب کنيم، درست زندگی کنيم و سبک زندگی خردمندانه‌ای را انتخاب کنيم؛ زيرا انسان، موجودی مختار و انتخاب‏گر است و پايه و اساس انتخاب و اختيار، شناخت و اراده است. بديهی است که انتخاب همسر، انتخاب رشته تحصيلی و انتخاب شغل بر پايۀ خودشناسی واقعی و درست صورت می‌گیرد.
  • اگر خود را بشناسيم، موجب مي‏شود درست تصميم بگيريم؛ تصمیم‌گیری بدون شناخت معنا ندارد و پايۀ هر گونه اقدامی، شناخت است.
  • کسي که بدون شناخت، تصميم مي‏گيرد و اقدام مي‏کند، محکوم به شکست است و اقدامي کورکورانه می‌‏کند.
  • امام رضا (ع) فرموده‌اند: ارزنده‌‏ترين مرحلۀ خرد، خودشناسی است و خودشناسی، نردبان معرفت است و کسي که پيش خودش بي‏مقدار و نامحترم است، آمادگي براي تمام انحرافات را دارد.
  • خداوند عليم در قرآن مجيد فرموده است: «اي کساني که ايمان آورده‌‏ايد، بر شما باد مراقبت از نفس خودتان» (يا ايها الذين آمنوا، عَليکُم اَنفُسکَم، سورۀ مائده، آيۀ ۱۰۵).
  • همچنين خداوند عليم در قرآن مجيد فرموده است: «و در زمين نشانه‏‌هايی براي اهل يقين و نيز در وجود خودتان وجود دارد، پس چرا بصيرت نمي‎يابيد؟» (و فِي الارضِ آياتٌ لِلموقنين و في اَنفُسکم، افلا تُبِصُرون، سورۀ ذاريات، آيه‌های ۲۰ و ۲۱).

رازهای موفقيت با تکيه بر خودباوری

  • لازمة موفقيت، خودشناسی و خودباوری است.
  • خودباوری، اضافه کردن علم ديگران به علم خود است[۲].
  • خودباوری، بهره گرفتن از دستاوردهاي ديگران است.
  • خودباوری، آگاهي از سرمايه‏هاي معنوی و تاريخی خود است.
  • خودباوری، مطلق کردن آن چه خود داريم، نيست.
  • خودباوری، در گذشته ماندن نيست، بلکه حرکت به سوی آينده است.
  • خودباوری، يعني خلاقيت، آفرينندگی و پويايی.
  • خودباوری، يعني نوسازي و بازسازی دائم خود.
  • خودباوری، يعني توجه به شرايط زمان و مکان.
  • خودباوری، رهايي از نفس و رهايی از سلطة هوس و عدم پرستش نفس است.
  • خودباوری، يعني پرواز با دو بال عشق و علم و نايل شدن به اين باور که عشق و علم و ايمان است که حرکت می‌‏آفريند.
  • افراد موفق، کسانی هستند که به خودشناسی و خودباوری رسيده‏‌اند، مهارت‌های زندگی را کسب کرده‌اند و کتاب وجود خود را خوب شناخته‌‏اند.

 

چند نکته و توصيۀ مهم‏

  • بدانيد که موفقيت، تصادفی نيست!
  • بدانيد که انسان است که سرنوشت انسان را رقم مي‏زند.
  • بدانيد که هر انسانی معمار زندگي خود است و هر کس بايد به زندگي خود معنا ببخشد.
  • بدانيد خواستن، توانستن است (پس بايد خواست تا توانست).
  • بدانيد تنها با تلاش، سخت‌کوشی و پشتکار، می‌‏توان انديشه را به حقيقت و عمل تبديل کرد (دامنِ سرو بلند آسان نمي‌آيد به دست!).
  • بدانيد که عشق است که حرکت می‌آفريند و هر موجود زنده‎ای در حرکت است و حرکت رمز حيات است.
  • سعی کنيد اقدامات اصلاحي را از خودتان شروع کند (خودآگاهی، خودسازي و خود اصلاحي).
  • سعی کنيد از خودتان به اندازة توان خود انتظار داشته باشد.
  • سعی کنيد باورهای نادرست را از خود دور کنيد (مانند، شانس، اقبال، سرنوشت، بخت، پيشاني). در اين ارتباط، ناصرخسرو قباديانی به زيبايی سروده است:

تو خود چون کنی اختر خويش را بد                 مدار از فلک چشم نيک اختری را

  • سعی کنيد از افکار منفي و منفی‌نگری پرهيز کنيد و در دام خودفریبی، بهانه‌‏گيری، عذرتراشی و توجيه نيفتيد.
  • سعی کنيد از اهمال‌کاری، کم‏کاري و تنبلي اجتناب کنيد و مسووليت‌های خود را به گردن ديگران نيندازيد.
  • سعی کنيد عادت کنيد که عادت نکنيد و آگاهانه و با اراده زندگی کنيد.
  • سعی کنيد نه بدبين باشيد و نه خوش‌بین، بلکه واقع‌بین باشيد.
  • سعی کنيد همواره اميدوار باشيد؛ زيرا تا شقايق هست زندگي باید کرد.
  • سعی کنيد مانند کوه، در مقابله با مشکلات مقاومت پيشه کنيد و استقامـت داشته باشيد.
  • سعی کنيد از رؤیاپردازی پرهيز کنيد و قربانی رؤیاها نشويد.
  • سعی کنيد با خودتان رقابت کنيد و خودتان را با خودتان مقايسه نماييد، نه با ديگران.
  • سعی کنيد وضع موجود و داشته‌های خود را بشناسيد و به سوي وضع مطلوب و کمال حرکت کنيد.
  • سعی کنيد توانايی‌هاي بالفعل و بالقوۀ خود را شناسايي کنيد و از آنها غافل مشويد (شما توانايی‌‏هايي داريد که از چشم شما پنهان مانده است).
  • سعی کنيد توان‌های بالقوه و بالفعل خود را کشف کنيد، به کار گيريد، همسو کنيد، آزاد کنيد، شکوفا سازيد و متمرکز نماييد.
  • سعی کنيد خود را در تمام جهات رشد بدهيد و تربيت کنيد (رشد همه‌جانبه).
  • سعی کنيد به ذهنتان برنامه بدهيد، براي خود برنامه‌‏ريزي کنيد و برنامه‌‏هاي خود را اجرا نماييد (کوتاه‌مدت، میان‌مدت، درازمدت).
  • سعی کنيد از باورهای نادرست، مانند هر چه پيش آيد، خوش آيد! و چو فردا بيايد، فکر فردا کنيم! اجتناب کنيد.
  • سعی کنيد مديريت زمان داشته باشيد و کارهايی را که بايد انجام دهيد، فهرست کنيد و اين کارها را بر اساس اولويت منظم نماييد. در اين ارتباط حضرت حافظ به زيبايی سروده است:

قدر وقت ار نشناسد دل و کاری نکند                بس خجالت که از اين حاصل اوقات بريم

  • سعی کنيد کار امروز را به فردا ميفکنيد (مانند، بي‌خيال! اي بابا! امروز نشد، فردا، فردا نشد، پس‌فردا، سرانجام، روزي این کار را انجام خواهم داد؟! شد، شد، نشد، نشد!).
  • سعی کنيد از خودخواهی و غرور و تکبر رها شويد و با ديگران همدردی کنيد و ديگران را دوست بداريد.
  • سعی کنيد با مطالعۀ زندگي‏نامه و سرگذشت افراد موفق و مصاحبت با آنان، با رازهای موفقيت آنها آشنا شويد (مانند دانشمندان، هنرمندان و روان‏شناسان بزرگ).
  • سعی کنيد مهارت‌های زندگی، مانند مهارت‌های ارتباطی، مهارت‌های حل مساله، مهارت‌های تصميم‌گيری، مهارت‌های تاب‌آوری، مهارت‌های جرات‌ورزی و مديريت هیجان‌ها و مديريت استرس را ياد بگيريد و کسب کنيد.

سخن پايانی:

زندگی زيباست ای زيبا پسند                         زنده انديشان به زيبايی رسند

آن قدر زيباست این بی‌بازگشت                     کز برايش می‌توان از جان گذشت

 

منابع

قرآن مجيد

نهج الفصاحه

نهج البلاغه

به‌پژوه، احمد (۱۳۹۴). ازدواج موفق و خانوادة سالم، چگونه؟ (چاپ چهارم) تهران‌: انتشارات‌ انجمن‌ اوليا و مربيان.

به‌پژوه، احمد (۱۳۹۶). اصول‌ برقراري‌ رابطة‌ انساني‌ با كودك‌ و نوجوان‌ (با تجديد نظر و اضافات) (چاپ‌ يازدهم). انسان کيست و چيست؟ (پيوست دوم). تهران‌: نشر دانژه.

به‎پژوه، احمد (۱۳۸۸). چه‌ كسي‌، با چه‌ نوع‌ شخصيتي‌، كدام‌ شغل‌ را انتخاب‌ مي‌كند؟ (چاپ‌ هفتم). تهران‌: انتشارات‌ انجمن‌ اوليا و مربيان‌.

حسن‎زادة آملي، حسن (۱۳۶۲). معرفت نفس (سه جلد). تهران: انتشارات علمي و فرهنگي.

نوردبي، ورنون و هال، کالوين (۱۹۷۴). راهنماي‌ زندگي‌نامه‌ و نظريه‌هاي‌ روان‌شناسان‌ بزرگ‌ (چاپ‌ دوم). ترجمه احمد به‎پژوه و رمضان دولتي (۱۳۸۶). تهران‌: موسسه فرهنگي منادي‌ تربيت.

  1. Self, I, Me, Ego

[۲]– اَعلمُ الناس مَن جَمَع عِلم الناس اِليِ علمِه: دانشمندترين مردم کسي است که علم ديگران را به دانش خود اضافه کند (حضرت محمد (ص)، نهج الفصاحه).

بسم الله الرحمن الرحیم

در روزهای بعد از درگذشت مرحوم حجت الاسلام دکتر جواد اژه ای و در مراسم مختلفی که برای ایشان برگزار شد، بستگان، شاگردان، همکاران و آشنایان آن فقید عزیز به بسیاری از ویژگی ها و صفات برجسته ایشان اشاره کردند. از میان همه آن ویژگی ها که هر کدامشان به تنهایی می تواند از یک فرد، شخصیتی ممتاز بسازد، یک ویژگی نظر من را به خود جلب کرد؛ مهربانی. در این یادداشت کوتاه سعی دارم تا آنچه را که با شنیدن این واژه در کنار اسم مرحوم دکتر اژه ای، در ذهنم نقش می بندد، به تصویر کشم تا ادای دین بسیار کوچکی باشد به این روح بزرگ و مهربان.

تصویر ۱- دکتر اژه ای قبل از تولد من عضو خانواده ما شد، اگرچه حتی قبل از آن هم نسبت خانوادگی پیچ در پیچی از طرف پدر و مادر با من داشت. اما اولین خاطرات من از او به عنوان شوهر خواهرم باز می گردد به حوالی سن ۴ سالگی ام که همراه پدر، مادر و برادرانم در تابستان ۵۷ به اروپا سفر کردیم. در آن ایام، او و خواهرم در شهر وین، پایتخت اتریش، مشغول به تحصیل بودند. در یک روز آفتابی درخشان، مردی جوان، خندان و مهربان، درِ ساختمانی بسیار قدیمی اما زیبا را بر روی ما گشود و با لهجه شیرین اصفهانی ما را به آپارتمان ساده یک خوابه دانشجویی خود و خواهرم دعوت کرد.

تصویر ۲- پیش از ظهر جمعه پاییزی که آفتابی بی رمق از پشت تکه ابرهای پراکنده سَرَک می کشید، من، دانش آموزی دبستانی، بینی ام را به شیشه سرد اتاق خواب خواهر زاده هایم چسبانده بودم و مردی خندان و مهربان را می دیدم که دختران خردسالش را تشویق می کرد که گلدان ها را از زیر زمین خانه قدیمی شان واقع در یکی از محلات مرکزی شهر تهران، بیرون بیاورند تا قلمه های شمعدانی ها و حسن یوسف ها را با هم بکارند. سر آخر، گلدان ها کنار هم نشستند و دختران و گلها با هم از نوازش دستان باغبان مهربان بهره مند شدند.

تصویر ۳- شب تولد یکی از سالهای نوجوانی ام بود و تنها مهمانان مهمانی کوچک و ساده من و مادرم، عبارت بودند از خواهرم، دخترانش و مردی مهربان و خندان که با زحمت کارتن بزرگی را به عنوان هدیه برایم آورده بود. نوشته روی کارتن نشان می داد که محتوای آن شانه های تخم مرغ! است و باید با احتیاط حمل شود. من با این که از شوخ طبعی شوهرخواهرم خبر داشتم، خندان و متعجب، منتظر بودم تا برایم توضیح دهد که چرا چنین هدیه ای را برای شب تولدم انتخاب کرده است. مرد به مهربانی خندید وقتی درِ کارتن را باز کردم و با مجموعه کامل و نفیسی از تفسیر المیزان با جلد گالینگور به همراه سه جلد فهرست آن، مواجه شدم که در تمام مجلدات آن برایم جمله اهدایی نوشته بود. این مجموعه هنوز در بهترین جای کتابخانه ام نشسته است.

تصویر ۴- درسفری به یکی از استان های شمالی کشور، من و مادرم با خانواده خواهرم همراه شدیم. برای مرد مهربان خندان، این یک سفر کاری بود ولی برای منِ نوجوان یک سفر کاملا تفریحی. از بودن با خواهرزاده هایم که به نوعی همسن و سال من محسوب می شدند، لذت می بردم. طراوت جنگل های سبز، خستگیِ سال تحصیلی ای نه چندان آسان را از جانم پاک می کرد. صبح روزی که عطر مرطوب جنگل مشاممان را نوازش می کرد، شوهر خواهرم به ما، گروه بچه ها، نزدیک شد در حالی که عبای به دقت تا شده اش را بر روی دست گرفته بود و با احتیاط حمل می کرد. تا به ما رسید، خم شد و چشمان کنجکاو ما به کرم شب تاب درشت سبز رنگی افتاد که صبح در جنگل برایمان پیدا کرده بود تا نشانمان دهد. چشمان خندان مرد مهربان می گفت که چقدر از شگفت زده کردنمان خوشحال است.

تصویر …- مرد خندان مهربان که حالا دیگر محاسنش به سپیدی گراییده بود، در میان باغچه کوچک اما بسیار سرسبزش ایستاده بود و در آن ساعت های پایانی یک روز تابستانی داشت برای من و همسر و فرزندانم از تک تک گلهایی که کاشته بود و درختانی که سالها به پای باروری شان نشسته بود، می گفت. اوحتی قصه پر غصه درخت پرباری را برایمان گفت که جفای نوشدن ها خشکانده بودش. گفت که گاهی نوشدن های بی قواره و بد اندام چطور درختان ریشه دار سبز بالنده را می خشکانند. تحفه ای که از آن شب تابستانی برای من و خانواده کوچکم باز ماند، کیسه ای از غنچه های گل محمدی معطر باغچه مرد مهربانی بود که حالا دیگر چشمان خسته اش کمتر می خندید.

تصویر آخر- درهمه عکسهای مرد مهربان خندان، حتی وقتی چهره اش لبخندی ندارد، چشمهایش به مهربانی می خندند.

روح مهربانش همیشه خندان باد.

آقای دکتر اژه ای از سال ۱۳۶۰ که فارغ التحصیل شدند و به ایران آمدند و برای خاکسپاری شهدای هفتم تیر رسیدند، افسوس می خوردند که از قافله ۷۲ تن جا مانده اند و به خاطر همین تمام تلاششان این بود که در راه شهدا و به ویژه استادشان، شهید بهشتی، قدم بردارند و هر آنچه از دستشان بر می آید در این راه انجام بدهند. الآن آرامش قلبی من فقط این است که به شهدا پیوسته اند و در کنار شهدای هفتم تیر قرار گرفته اند؛ که عاشقانه دوستشان می‌داشتند.

ما و آقای دکتر اژه ای که طلبه ای جوان، خوشفکر، شجاع و خلاق بودند، خویشاوند بودیم و با خانواده ایشان رفت و آمد می‌کردیم. در چنین شرایطی که ایشان دوره لیسانس را با موفقیت در دانشگاه اصفهان گذرانده بودند و دوره سربازی را علی رغم اینکه روحانی بودند، داوطلبانه گذرانده بودند و تازه به عنوان معلمی جوان استخدام آموزش و پرورش شده بودند، تصمیم گرفتند برای ادامه تحصیل به خارج از کشور بروند. در این زمان بود که مادر عزیزشان صحبت کردند و این ازدواج صورت گرفت.

ما عازم وین اتریش شدیم و یک زندگی دانشجویی را شروع کردیم. چون همزبان و همفکر بودیم، زندگی بسیار ساده‌ای داشتیم اما به طور مرتب از دانشجویان پذیرایی می‌کردیم و جلسات مختلف را تشکیل می دادیم. یکی از ویژگی های ایشان این بود که اگر اطلاع پیدا می کردند دانشجویانی که کمتر می شناختند و شاید در دورترین نقطه شهر وین به سر می بردند، بیماری یا کمبودی دارند، هم خودشان می رفتند و هم من را می فرستادند که رسیدگی کنیم. آن موقع قبل از انقلاب بود و نه تشکیلات و نه پشتیبان مالی داشتیم، ولی تمام تلاششان این بود که دانشجویان مسلمان را جذب کنند.

به این منظور جلسات منظمی تشکیل دادند و چون دوره طلبگی را گذرانده بودند، تفسیر قرآن، احکام و بحث‌های سیاسی و اجتماعی را در این جلسات ارائه می دادند. در واقع برای خود من هم، بعد از پدر، ایشان یک استاد بودند و ما در این جلسات خیلی چیزها یاد گرفتیم. یکی از توصیه های ایشان این بود که تمام تلاش دانشجویان ما تحصیل علم در رشته ای باشد که انتخاب کرده اند و در کنار آن توصیه می کردند کتاب‌های مختلف را مطالعه کنیم؛ کتاب‌هایی مانند کتاب‌های استاد مطهری، دکتر شریعتی و سخنرانی های آیت الله خامنه ای که به سختی دست ما رسیده بود.

ایشان در انجمن و اتحادیه ای که وجود داشت خیلی تلاش می کردند و مرتب در جلسات و همایش ها شرکت می کردیم و همه جا تشویق می کردند که هم خانم ها و هم آقایان باشند. کلا ایشان مشوق خانم ها بودند و تا آخر عمر هم چنین حالتی را داشتند و در سخنرانی هایشان هم کاملا مشخص است. تمام تلاش ما این بود که دانشجویان را دور هم جمع کنیم و سعی می کردند با برخورد خوبی که داشتند، مهربانانه و پدرانه مشکلات آنها را حل کنند.

به سالی رسیدیم که آغاز برگزاری چهلم ها در ایران بود و ایشان ابتکار به خرج دادند و سخنرانی‌هایی را در دانشگاه های مختلف ترتیب دادیم تا نهضت انقلاب را به دانشجویان خارج از کشور ارائه بدهیم. برای همه دانشجویان مسلمان و غیرمسلمان این ارائه انجام می شد. نمایشگاه خاصی که ما حتی در ایستگاه های مترو برپا می کردیم و آنجا انقلاب و تصاویری که از مبارزات مردم ایران بود را ارائه می دادیم. این هم ابتکاری از ایشان بود.

نکته مهم این است که ایشان از همان سال ها بسیار مقید به مسائل شرعی بود و این نکته ای است که تا آخر عمر حفظ شد و من افتخار می کنم در آن سال‌های سخت که دانشجویان به دلایل مختلف مسائل شرعی را نادیده      می گرفتند، ایشان به دقت رعایت می کردند و همه را آموزش می دادند و تشویق می کردند که اصل این اصول و ارزش های اسلامی است.

ما در همایش هایی که دفاع از نهضت فلسطین و آرمان های فلسطین بود هم شرکت و حمایت می کردیم و به عنوان دانشجویان مبارز حضور پیدا می کردیم. ایشان از این هم فراتر رفتند و دورانی که انقلاب شور و هیجان بیشتری پیدا کرد، در اعتصاب غذاهای مختلف شرکت می کردند. در راهپیمایی هایی که در حمایت از امام عزیزمان بود حتما شرکت می کردند و دانشجویان را همراه خودشان می بردند و تشویق می کردند که حتما از این نهضت حمایت شود.

در نهایت، دیدار بی نظیری با امام عزیزمان در پاریس داشتیم. دانشجویان از سراسر اروپا آمده بودند و ما با فاصله چند متری در مقابل امام عظیم الشأن، عزیز و نورانی نشسته بودیم و به صحبت هایشان گوش می کردیم. خود من از سالی که تکلیف شدم از پدرم سؤال کردم که کدام مرجع را انتخاب کنم و ایشان توضیحاتی دادند و جالب بود که ایشان همه افراد را به ما معرفی      می کردند و می گفتند خودتان انتخاب کنید. در آن سال ها من امام عزیزمان را به عنوان مرجع انتخاب کرده بودم.

زمانی که در نوفل لوشاتو روبروی ایشان نشستیم، واقعا برای من بی نظیر بود که بعد از سال ها من رهبر عزیزم را از نزدیک می بینم و چقدر ساده و با بیان زیبا و مهربان در مقابل همه دانشجویان ایشان سخنرانی می کردند. این یکی از زیباترین خاطراتی است که من از آن موقع دارم.

ایشان طلبه ای خلاق و خوشفکر بود و همیشه ایده های جدید داشت. در طول ۷۰ سال زندگی، بسیار فکر جوان و جوان پسندی داشتند و به خاطر همین بود که با جوانان عزیز کشورمان و جوانان نخبه می توانستند کار و آنها را تشویق کنند. نکته دیگر این است که در اوج حرکت های انقلابی مردم ایران امکانی فراهم آمد که در یک میزگرد تلویزیونی از اسلام و حرکت امام دفاع کنیم و همه تلاش ایشان این بود که برای اولین بار من هم به عنوان زن مسلمان محجبه آنجا شرکت کنم. تشویق و پشتیبانی ایشان باعث شد که در آن بحث و گفت و گو ما پیروز و سربلند بیرون بیاییم و مسلمانان مختلف کشورها از ما تشکر کردند که اسلام به این معنا مطرح و دفاع شده است.

روحیه نسل ۵۷ تا آخرین لحظه در زنده‌یاد دکتر اژه ای زنده بود. در ۳۰ سال گذشته ایشان همچنان آن روحیه جهادی، پر نشاط و خلاق را داشتند. به تمامی انجمن ها سرکشی و مشکلات آنها را حل می کردند. واقعا تلاششان این بود که فراجناحی برخورد کنند و کمتر مسائل جناح بندی ها را دخالت بدهند. این بسیار دشوار بود. به خاطر اینکه متأسفانه در سال های اخیر برای ما همه چیز سیاسی شده و به جای اینکه از ارزش های اسلام و انقلاب دفاع کنیم، مسائل شخصی و جناحی خودمان را مطرح می کنیم و همین باعث بروز اختلافاتی شده که ان شاء الله به زودی این اختلافات برطرف شود.

۱/۹/۱۳۹۹